Και αναρωτιέται ο Ησαΐας στο δέκατο τέταρτο κεφάλαιο, στον δωδέκατο στίχο: «Πῶς ἐξέπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὁ Ἑωσφόρος ὁ πρωῒ ἀνατέλλων; συνετρίβη εἰς τὴν γῆν ὁ ἀποστέλλων πρὸς πάντα τὰ ἔθνη». Δεν είναι σαφές αν η προφητεία του Ησαΐα έχει λόγο να διαβαστεί σήμερα ως κάτι περισσότερο από ένα ιστορικό κείμενο. Αν, ωστόσο, δεχτούμε, έστω υποθετικά, ότι περιγράφει την κάθοδο ενός προσώπου ή μιας αρχής στη Γη, τότε οφείλουμε να αναζητήσουμε και τη στιγμή της εμφάνισής του. Μία τέτοια ημερομηνία θα μπορούσε να είναι η 3η Φεβρουαρίου 2014, όταν οι Behemoth κυκλοφόρησαν το “The Satanist“, έναν δίσκο μέσα από τον οποίο ο Εωσφόρος αποκτά μορφή, όνομα και παρουσία στον κόσμο, διαμεσολαβημένος από τον Adam “Nergal” Darski και τη μπάντα του.
Αν αναλογιστούμε τη διαδρομή του “The Satanist”, αυτή πέρασε μέσα από δικαστικές αίθουσες, νοσοκομεία, χώρους πρόβας, τηλεοπτικά στούντιο και κλειστές πόρτες, πίσω από τις οποίες λαμβάνονταν αποφάσεις για την επιβίωση, τη δημόσια παρουσία και τη συνέχεια της μπάντας, χωρίς καμία σύνδεση με τη μουσική. Πριν ακόμη ακουστεί, το άλμπουμ είχε ήδη φορτωθεί με ερμηνείες. Το όνομα των Behemoth, ο τίτλος “The Satanist” και η δημόσια εικόνα του ίδιου του Nergal λειτουργούσαν ήδη ως σημεία αναφοράς για σύγκρουση στον δημόσιο χώρο.
Το διάστημα που ακολούθησε το “Evangelion” περιγράφεται συχνά με λίγες λέξεις: ασθένεια, δίκες, αντιπαραθέσεις. Στην πράξη, λειτούργησε ως μια παρατεταμένη έκθεση σε μηχανισμούς που μετατρέπουν πρόσωπα σε σύμβολα. Στην Πολωνία, μια χώρα όπου η θρησκεία λειτουργεί ως δομικό στοιχείο, ο Adam Darski έγινε σταδιακά μια φιγούρα που ξεπερνούσε τα όρια του μουσικού ρόλου. Μια μεμονωμένη πράξη επί σκηνής το 2007, το σκίσιμο μιας Βίβλου και η δημόσια αμφισβήτηση της εξουσίας της, ενεργοποίησε έναν μηχανισμό θεσμικής αντίδρασης, μέσα στον οποίο ο Nergal μετατράπηκε στο πρόσωπο πάνω στο οποίο μπορούσε να εστιαστεί η δημόσια στοχοποίηση όποτε αυτό κρινόταν αναγκαίο. Η υπόθεση άργησε να κλείσει, περνώντας από ακροάσεις και εφέσεις, μέχρι να φτάσει στο Ανώτατο Δικαστήριο, διατηρώντας την αφήγηση ανοιχτή και διαθέσιμη κάθε φορά που απαιτούνταν ένας δημόσιος εχθρός.
Ταυτόχρονα, η προβολή του αυξήθηκε. Ο ρόλος του Adam Darski ως κριτή σε ένα δημοφιλές τηλεοπτικό talent show και η σχέση του με μια γνωστή ποπ τραγουδίστρια γεφύρωσαν την απόσταση μεταξύ του extreme metal και των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Η συνύπαρξη αυτή δεν άργησε να παράξει τριβές. Έτσι, μια πράξη (το σκίσμο της Βίβλου) που θα μπορούσε να παραμείνει περιορισμένη στον χώρο της extreme metal σκηνής μετατράπηκε σε αντικείμενο εθνικής συζήτησης και, κατά την προεκλογική περίοδο του 2011, εντάχθηκε ενεργά στον δημόσιο λόγο ως εργαλείο πόλωσης.
Μια μεταγενέστερη ακαδημαϊκή μελέτη ποσοτικοποίησε αυτή τη μετατόπιση: από λίγο πάνω από εξήντα αναφορές στα μέσα ενημέρωσης το 2009 σε αρκετές χιλιάδες μέσα σε διάστημα δύο ετών, συνοδευόμενες από σαφή αλλαγή πλαισίου, όπου ο «θρησκευτικός διαφωνών» αντικαταστάθηκε από τον «πολιτικό εχθρό». Η εξέλιξη αυτή δεν ήταν τυχαία, αλλά ακολούθησε έναν γνώριμο μηχανισμό. Όπως θα το έθετε αργότερα ο ίδιος ο Nergal: «Διαίρει και βασίλευε, divide et impera. Χρειάζονται εχθρούς και αποδιοπομπαίους τράγους, και εγώ είμαι ένας από τους αγαπημένους τους».
Τότε η σύγκρουση πέρασε στο σώμα. Τον Αύγουστο του 2010, ο Adam Darski διαγνώστηκε με λευχαιμία. Οι περιοδείες σταμάτησαν άμεσα, η δυναμική της μπάντας κατέρρευσε και αντικαταστάθηκε από έναν ρυθμό που υπαγορευόταν από θεραπείες, απομόνωση και αβεβαιότητα. Οι περιγραφές του για εκείνη την περίοδο απέφευγαν σχεδόν πλήρως τις μεταφορές, εστιάζοντας στην καταγραφή: υγρό που συσσωρευόταν στους πνεύμονες, σωλήνες που εισάγονταν μέσα από τα πλευρά, ημέρες συνδεδεμένες με ιατρικά δοχεία. Η επιλογή αυτού του τόνου δεν είναι τυχαία. Απορρίπτει εκ των προτέρων κάθε ηρωική ή λυτρωτική ανάγνωση και επιμένει στην επιβίωση ως αποτέλεσμα επιμονής, πειθαρχίας και αντοχής, με όρους που θέτει ο ίδιος, όχι εκείνοι που θα ήθελαν να τη μετατρέψουν σε αφήγημα.
Αυτό έχει σημασία επειδή o Nergal έχει επανειλημμένα επιμείνει στη διάκριση μεταξύ προσωπικών συνθηκών και καλλιτεχνικού αποτελέσματος. «Δεν θέλω να πω ότι το “The Satanist” ήταν μια αντίδραση στην ασθένειά μου», έχει εξηγήσει, «ήταν σίγουρα μια αντίδραση σε ολόκληρη τη ζωή μου. Είχα την ανάγκη να επαναπροσδιορίσω τον εαυτό μου ως άνθρωπο». Η τοποθέτηση αυτή είναι κρίσιμη για την ανάγνωση του δίσκου. Το επίκεντρο δεν βρίσκεται στα γεγονότα που προηγήθηκαν, αλλά στη διαδικασία ανασύνταξης που ακολούθησε, στη συνειδητή επιλογή τού ποιος θα είναι, ακόμα και όταν εξωτερικές δομές, το κράτος, η εκκλησία, ακόμη και το ίδιο το σώμα, προσπαθούν να του επιβάλλουν τα όρια τους.
Σε επίπεδο ήχου και διαδικασίας, αυτή η επιλογή γίνεται αισθητή κυρίως σε όσα οι Behemoth αποφάσισαν να μην κάνουν. Το “Evangelion” είχε δομηθεί με σχεδόν στρατιωτική πειθαρχία, πυκνό και αδιάλλακτο. Ο διάδοχός του απομακρύνθηκε σκόπιμα από αυτή τη λογική. «Χρειαζόμουν να απελευθερωθώ», έχει πει ο Nergal, «να κάνω ένα άλμπουμ πιο συναισθηματικό, πιο οργανικό, πιο φυσικό. Χωρίς πίεση. Χωρίς άγχος». Η μεταστροφή αυτή αποτυπώθηκε στον ρυθμό, στις παύσεις και στη συνειδητή αποφυγή της διαρκούς κλιμάκωσης που συχνά επιβάλλει το είδος.
Η ηχογράφηση του “The Satanist” πραγματοποιήθηκε μεταξύ Φεβρουαρίου και Ιουνίου 2013, σε δύο στούντιο στην Πολωνία: το Hertz Studio στο Białystok και το RG Studio στο Gdańsk. Αφού ολοκληρώθηκε το βασικό υλικό, οι ηχογραφήσεις στάλθηκαν στις Ηνωμένες Πολιτείες για μίξη στο Λος Άντζελες και mastering στη Νέα Υόρκη. Η διαδρομή αυτή αποτύπωσε τη συνολική κατεύθυνση του άλμπουμ, από τον τόπο προέλευσής του έως την τελική του μορφή εκτός συνόρων. Μια πρώιμη προσπάθεια συνεργασίας με τον παραγωγό Colin Richardson διακόπηκε μετά από μερικές εβδομάδες λόγω δημιουργικών διαφορών, χωρίς περαιτέρω συνέχεια. Έτσι, στην τελική του μορφή, το “The Satanist” προκύπτει ως έργο με ενιαία και σαφή κατεύθυνση.
Παράλληλα με την ηχογράφηση, οι Behemoth άρχισαν να διαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο το “The Satanist” θα ερχόταν σε επαφή με το κοινό. Η κυκλοφορία του προαναγγέλθηκε με μία σειρά οπτικών παρεμβάσεων και αποσπασματικών αποκαλύψεων, που εκτυλίχθηκαν σταδιακά τους μήνες που προηγήθηκαν. Το πρώτο πλήρες δείγμα δόθηκε τον Δεκέμβριο του 2013 με το βίντεο για το “Blow Your Trumpets Gabriel”, μία επιλογή που μόνο τυχαία δεν ήταν. Με το συγκεκριμένο single οι Behemoth καλούν ρητά την Αποκάλυψη να εκδηλωθεί, απαιτώντας από τον αγγελιοφόρο να σημάνει το τέλος μιας αφήγησης που θεωρούν ήδη εξαντλημένη. Είναι μια συνειδητή πράξη πρόκλησης, όχι προς το κοινό, αλλά προς τον ίδιο τον μηχανισμό της θεϊκής εξουσίας, θέτοντας από την πρώτη στιγμή το άλμπουμ ως γεγονός σύγκρουσης και όχι ως μουσική κυκλοφορία.
Η στιχουργική στάση του άλμπουμ ενισχύει αυτή τη συνθήκη σύγκρουσης. Οι Behemoth είχαν επί χρόνια αντλήσει από ένα ευρύ φάσμα μυθολογικών και θρησκευτικών αναφορών, όμως στο “The Satanist” το πεδίο περιορίζεται σκόπιμα. Η γλώσσα γίνεται άμεση, συγκρουσιακή και απαλλαγμένη από αλληγορικές αποστάσεις. Ο Nergal έχει αναφερθεί στη σημασία της πρώτης επαφής με τον ακροατή, σημειώνοντας για τις εναρκτήριες στιγμές του άλμπουμ: «Ήθελα να είναι ένα νοκ-άουτ από την αρχή». Η επιλογή αυτή καθορίζει εξαρχής τους όρους: το πλαίσιο τίθεται άμεσα και γίνεται σαφές ότι το άλμπουμ δεν ζητά συναίνεση, αλλά αντιπαράθεση.
Η στιχουργική στάση του άλμπουμ ενισχύει αυτή τη συνθήκη σύγκρουσης. Οι Behemoth είχαν επί χρόνια αντλήσει από ένα ευρύ φάσμα μυθολογικών και θρησκευτικών αναφορών, όμως στο “The Satanist” το πεδίο περιορίζεται σκόπιμα. Η γλώσσα γίνεται άμεση, συγκρουσιακή και απαλλαγμένη από αλληγορικές αποστάσεις. Ο Nergal έχει αναφερθεί στη σημασία της πρώτης επαφής με τον ακροατή, σημειώνοντας για τις εναρκτήριες στιγμές του άλμπουμ: «Ήθελα να είναι ένα νοκ-άουτ από την αρχή». Η επιλογή αυτή καθορίζει εξαρχής τους όρους: το πλαίσιο τίθεται άμεσα και γίνεται σαφές ότι το άλμπουμ δεν ζητά συναίνεση, αλλά αντιπαράθεση.
Ωστόσο, ο απόκρυφος χαρακτήρας του δίσκου εκδηλώνεται και μέσω αναφοράς, όχι αποκλειστικά μέσω σοκ. Στοιχεία από την εσωτεριστική λογοτεχνία και τον ευρωπαϊκό μοντερνισμό ενσωματώνονται χωρίς επεξήγηση. Ένα απόσπασμα, προσαρμοσμένο από το θεατρικό έργο του Witold Gombrowicz “Ο γάμος”, εμφανίζεται στο “In the Absence ov Light”, εισάγοντας μια ανθρωπιστική ρωγμή μέσα σε ένα κατά βάση εχθρικό πλαίσιο. Το κλείσιμο, “O Father O Satan O Sun!”, ενσωματώνει τμήματα προφορικού λόγου επηρεασμένα από τον Aleister Crowley, μετατοπίζοντας το ύφος από τη σύγκρουση στην επίκληση. Οι αναφορές δρουν ως σήματα για όσους μπορούν να τις αναγνωρίσουν και ως καθαρή υφή για όσους δεν μπορούν.
Η σχέση του Nergal με την πίστη ακολουθεί την ίδια λογική. Αντιστέκεται σταθερά στην προσδοκία να διευκρινίσει ή να δικαιολογήσει την κοσμοθεωρία του με δογματικούς όρους. Αντ’ αυτού, την τοποθετεί στο πλαίσιο της αυτονομίας και της καλλιτεχνικής βούλησης. «Με την τέχνη μου να είναι ριζοσπαστική και τη μουσική μου ακραία», έχει πει, «πρέπει να είναι βίαιη και σατανική. Χρειάζομαι αυτές τις μεταφορές για να εκφράσω την αηδία μου προς θεσμούς που, για μένα, είναι ο HIV του σημερινού κόσμου». Η επιλογή αυτής της γλώσσας δεν λειτουργεί ως πρόκληση προς την πίστη καθαυτή, αλλά ως αναδιατύπωση της εξουσίας με όρους παθολογίας, μια μετατόπιση που συνομιλεί ευθέως με τη δική του εμπειρία ενός σώματος υπό πολιορκία.
Η δυναμική του άλμπουμ άλλαξε και την παρουσία των Behemoth στις ζωντανές εμφανίσεις τους. Ορισμένες συνθέσεις άρχισαν να λειτουργούν περισσότερο ως σημεία ενεργοποίησης. «Όταν παίζουμε τα “Ora Pro Nobis Lucifer” ή “O Father O Satan O Sun!”», έχει παραδεχτεί ο Nergal, «νιώθω ρίγη να τρέχουν στη σπονδυλική μου στήλη. Πάντα αναλύω τα πράγματα, αλλά αυτό που εκτιμώ περισσότερο είναι η αντίδραση του σώματός μου. Όταν το νιώθω αυτό, ξέρω ότι είναι αληθινό». Η έμφαση αυτή στη σωματική ανταπόκριση επαναφέρει το άλμπουμ στην αρχική του πρόθεση, αγκυρώνοντας την αφαίρεση όχι στη θεωρία, αλλά στην εμπειρία.
Μετά την κυκλοφορία του, το “The Satanist” άρχισε να απλώνεται έξω από το στενό πλαίσιο του extreme metal. Προσέλκυσε την προσοχή mainstream μέσων και ακροατών που δεν είχαν προηγούμενη επαφή με το είδος, καθιερώνοντας έναν ευρύτερο τρόπο προσέγγισης. Η σαφήνεια του άλμπουμ -ηχητική, δομική και εννοιολογική- διαμόρφωσε τις συνθήκες αυτής της πρόσβασης και το κατέστησε σημείο αναφοράς για νέους ακροατές. Το “The Satanist” λειτούργησε έτσι ως σημείο εισόδου, σύμφωνα με τη δική του λογική και τους όρους που το ίδιο έθεσε.
Ο τρόπος με τον οποίο το “The Satanist” λειτούργησε ως σημείο εισόδου για ένα ευρύτερο κοινό συνδέεται άμεσα με τον τρόπο που ο Adam Darski αντιλαμβάνεται τη δημιουργία. Ο ίδιος έχει εκφράσει αυτή τη διάκριση με τη χαρακτηριστική του ευθύτητα. «Είναι η μουσική των Behemoth πρωτότυπη; Όχι, γαμώτο», έχει πει. «Είναι μοναδική; Ελπίζω πραγματικά να είναι. Πιστεύω στην ατομικότητα». Η τοποθέτηση αυτή μεταφέρει το βάρος της δημιουργικότητας στην ταυτότητα και όχι στην καινοτομία, αποτυπώνοντας μια στάση που διαμορφώθηκε μέσα από χρόνια εξωτερικής πίεσης για συμμόρφωση, εξήγηση ή περιθωριοποίηση.
Το “The Satanist” εντάχθηκε σε ένα περιβάλλον συγκρούσεων που είχαν ήδη διαμορφωθεί πριν από την κυκλοφορία του. Η νομική περιπέτεια του ιθύνοντα νου των Behemoth συνεχίστηκε και η δημόσια συζήτηση γύρω από αυτόν παρέμεινε ζωντανή. Εκείνο που άλλαξε ήταν το πλαίσιο μέσα στο οποίο όλα αυτά μπορούσαν να συνυπάρξουν. Το άλμπουμ κατέδειξε ότι μια extreme metal μπάντα μπορούσε να σταθεί μέσα σε συνθήκες θεσμικής πίεσης, σωματικής εξάντλησης και έντονης δημοσιότητας, διατηρώντας έλεγχο και συνοχή. Υπό αυτή την έννοια, η πιο διαρκής επίδρασή του δεν αφορά μόνο το περιεχόμενό του, αλλά τον τρόπο με τον οποίο καθιέρωσε την παρουσία του: ως μια σκόπιμη και σταθερή τοποθέτηση σε ένα πεδίο που επιχείρησε επανειλημμένα να την προσδιορίσει εξωτερικά.
Όπως συνόψισε κάποτε ο Nergal εκείνη την περίοδο με τη σαφήνεια κάποιου που είχε ήδη περάσει μέσα από τη φωτιά: «Όταν τελικά κατάφερα να ανταποδώσω αυτές τις σουρεαλιστικές κατηγορίες, ήταν σαν να έλεγα: “Γύρος τρίτος. Θα τους δώσω να καταλάβουν”. Και αυτό έκανα». Το “The Satanist” συμπυκνώνει αυτή τη στιγμή ως χαριστική βολή. Καταγράφει την επανεμφάνιση μιας παρουσίας με πλήρη επίγνωση του κόστους της, οργανωμένη, αδιαπραγμάτευτη και απόλυτα ευθυγραμμισμένη με τη δική της βούληση. Κι όταν στο τέλος αντηχεί το “Ora pro nobis”, η επίκληση δεν εκφέρεται πια από το έργο, αλλά από όποιον βρίσκεται απέναντί του.
