Με μία ματιά...
Το “Bram Stoker's Dracula” του Francis Ford Coppola κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 1992 και είναι η μεταφορά του μυθιστορήματος του 1897 που κράτησε τα περισσότερα στοιχεία του κειμένου και πρόσθεσε μια ερωτική ιστορία τεσσάρων αιώνων. Οι Gary Oldman, Winona Ryder, Anthony Hopkins και Keanu Reeves πρωταγωνιστούν σε μια παραγωγή που δουλεύτηκε με τρουκ των πρώτων χρόνων του κινηματογράφου και μείνανε μέσα σε εσωτερικούς χώρους της Καλιφόρνια.
- Η ιδέα μιας αγαπημένης που ξαναγεννιέται για τον κόμη προέρχεται από την τηλεοπτική εκδοχή του Dan Curtis το 1973 και λείπει από το μυθιστόρημα.
- Το όνομα του Bram Stoker μπήκε στον τίτλο τόσο ως παράδοση του σκηνοθέτη όσο και ως ασπίδα απέναντι στα δικαιώματα της Universal.
- Κοστούμια, μακιγιάζ και μοντάζ ήχου έφεραν στο φιλμ τριπλή διάκριση από την Ακαδημία, πρωτιά για ιστορία με βαμπίρ.
Η κραυγή που ακούγεται στην πρώτη σκηνή του “Dracula” (1992), τη στιγμή που ο Vlad καρφώνει το σπαθί του στον σταυρό, ανήκει στον Lux Interior, τον τραγουδιστή των The Cramps. Ηχογραφήθηκε ξεχωριστά και μπήκε πάνω στην εικόνα στο μοντάζ. Η κατάρα του πιο διάσημου βρικόλακα έχει, κυριολεκτικά, punk φωνή. Η λεπτομέρεια αυτή λέει πολλά για το πώς στήθηκε όλη η ταινία, με κομμάτια που ήρθαν από τα πιο απρόσμενα μέρη και κόλλησαν μεταξύ τους σε ένα φιλμ που δεν μοιάζει με κανένα άλλο του είδους.
Στις 13 Νοεμβρίου 1992, Παρασκευή και 13, η ταινία του Francis Ford Coppola έφτασε στις αμερικανικές αίθουσες με τον πλήρη τίτλο “Bram Stoker’s Dracula”. Η πρεμιέρα είχε μετακινηθεί λίγες μέρες νωρίτερα για να αποφύγει τη σύγκρουση με το “Malcolm X”. Ο πιο διάσημος βρικόλακας της λογοτεχνίας βγήκε στους κινηματογράφους τη μέρα που του ταίριαζε περισσότερο από κάθε άλλη. Η κυκλοφορία συνέπεσε με τα 95 χρόνια από την έκδοση του βιβλίου και τα 80 από τον θάνατο του Stoker. Φέτος το ημερολόγιο φέρνει ξανά Παρασκευή 13 Νοεμβρίου, και η αφορμή να γυρίσουμε σε αυτήν είναι έτοιμη.
Δύο λεπτά Τρανσυλβανία: Tι συμβαίνει στην ταινία;
Πρόκειται για μια ιστορία αγάπης που ξεκινά το 1462 και κορυφώνεται το 1897. Στην απίθανη περίπτωση που κάποιος έχει καταφέρει να γλιτώσει τόσα χρόνια από τον Dracula, ας τη συνοψίσουμε. Ο Vlad, ο πρίγκιπας που η ιστορία θυμάται ως Παλουκωτή, γυρίζει νικητής από τη μάχη με τους Οθωμανούς και βρίσκει νεκρή τη γυναίκα του, την Elisabeta. Οι εχθροί του της είχαν στείλει ψεύτικο μήνυμα για τον θάνατό του και εκείνη πήδηξε από τα τείχη. Όταν ο ιερέας του λέει ότι η ψυχή της είναι καταδικασμένη, ο Vlad απαρνιέται τον Θεό και πίνει από το αίμα που αναβλύζει από τον μαχαιρωμένο σταυρό.
Τέσσερις αιώνες μετά, ο νεαρός δικηγόρος Jonathan Harker ταξιδεύει στην Τρανσυλβανία για να κλείσει μια αγορά ακινήτων στο Λονδίνο. Ο πελάτης του είναι ένας πανάρχαιος κόμης που, μόλις βλέπει τη φωτογραφία της αρραβωνιαστικάς του, της Mina, αναγνωρίζει πάνω της τη χαμένη του γυναίκα. Αφήνει τον Harker φυλακισμένο με τις τρεις νύφες του και ταξιδεύει με πλοίο στην Αγγλία για να τη διεκδικήσει. Εκεί πίνει το αίμα της Lucy, της καλύτερης φίλης της Mina, και ο καθηγητής Abraham Van Helsing ξεκινά το κυνήγι μαζί με τους τρεις μνηστήρες της.
Τρόμος ή ρομάντζο; Πώς ο Coppola άλλαξε το είδος χωρίς να το προδώσει
Και τα δύο ταυτόχρονα. Το σενάριο του James V. Hart κρατά όλα τα βασικά του είδους, το αίμα, τους λύκους, το σκοτεινό κάστρο, τον κυνηγό με τους πασσάλους. Από πάνω προσθέτει τη μετενσάρκωση, μια ιδέα που ο Stoker δεν έγραψε ποτέ και που είχε δοκιμαστεί στο τηλεοπτικό “Dracula” του Dan Curtis το 1973, με τον Jack Palance. Ο βρικόλακας γίνεται ερωτευμένος άντρας χωρίς να πάψει στιγμή να είναι τέρας. Η ταινία κρατά ακόμα και σκηνές που άλλοι θα έκοβαν για να κάνουν τον κόμη συμπαθή, όπως το μωρό που φέρνει για τροφή στις νύφες του.
Το σλόγκαν της αφίσας, «Η αγάπη δεν πεθαίνει ποτέ», ξεκαθάριζε από την αρχή το στίγμα. Στην Ταϊβάν η ταινία κυκλοφόρησε μάλιστα ως “Βρικόλακας: Η Αληθινή Αγάπη Δεν Πεθαίνει Ποτέ”. Παράλληλα είναι η πιο ερωτική εκδοχή του μύθου ως τότε, και πολλοί είδαν στο μολυσμένο αίμα μια αναφορά στο AIDS, τη μεγάλη φοβία των αρχών των ’90s. Ο Van Helsing συστήνεται στο κοινό σε μια διάλεξη για τα αφροδίσια νοσήματα. Ο θεατής φοβάται τον κόμη και τον λυπάται ταυτόχρονα, και σε αυτή τη διπλή αίσθηση πατάει όλη η ταινία.
Σκιές, μακέτες και μια κάμερα του 1905: Πώς στήθηκε η εικόνα χωρίς ψηφιακά εφέ;
Με μεθόδους από τα πρώτα χρόνια του σινεμά. Ο Coppola απέρριψε τα CGI, που τότε έκαναν τα πρώτα μεγάλα τους βήματα, και ανέθεσε τα εφέ στον γιο του, τον Roman. Εκείνος μελέτησε τα κόλπα των πρωτοπόρων και βρήκε μια χειροκίνητη κάμερα Pathé του 1905 για τα πλάνα που έπρεπε να μοιάζουν με φιλμ εποχής. Σχεδόν κάθε εφέ έγινε μπροστά στον φακό, την ώρα του γυρίσματος, με διπλές εκθέσεις, μακέτες, παιχνίδια προοπτικής και ανάποδο τράβηγμα. Η Lucy, για παράδειγμα, ξαπλώνει στο φέρετρό της σε πλάνο που γυρίστηκε ανάποδα. Η μπλε φλόγα στον δρόμο για το κάστρο είναι το μοναδικό οπτικό εφέ της ταινίας.
Η σκιά του κόμη είναι το πιο γνωστό παράδειγμα. Τη δημιουργούσε ένας δεύτερος ηθοποιός εκτός κάδρου, οπότε η σκιά αργεί, προτρέχει ή απλώνει χέρι στον λαιμό του Harker όσο ο οικοδεσπότης κάθεται ήσυχος. Ο Coppola είχε αποφασίσει ότι κοντά σε έναν βρικόλακα οι νόμοι της φυσικής σταματούν να δουλεύουν σωστά. Γι’ αυτό οι αρουραίοι τρέχουν στο ταβάνι και οι σταγόνες πέφτουν προς τα πάνω. Στη σκηνή του ξυρίσματος οι τοίχοι του σκηνικού πλησιάζουν σιγά σιγά, για να νιώσει ο θεατής ασφυξία χωρίς να καταλάβει γιατί.
Ολόκληρη η ταινία γυρίστηκε σε στούντιο, με εξαίρεση τον γάμο, που γυρίστηκε σε πραγματική εκκλησία. Η Columbia το ζήτησε για να κρατήσει το κόστος, που ξεκίνησε στα 30 και έφτασε τα 40 εκατομμύρια δολάρια. Ο Coppola ήθελε αρχικά σκηνικά φτιαγμένα σχεδόν μόνο από φως και σκιά, για να ρίξει όλο το budget του σχεδιασμού στα κοστούμια. Το στούντιο τον υποχρέωσε να χτίσει κανονικά σκηνικά, και ο Thomas Sanders έστησε ένα κάστρο που μοιάζει με βασιλιά καθισμένο στον θρόνο του. Το εξωτερικό του βασίστηκε στον πίνακα “The Black Idol” του Frantisek Kupka.
Ποιος έντυσε τον Dracula; Τα κοστούμια που πήραν Όσκαρ
Η Eiko Ishioka, μια Γιαπωνέζα γραφίστρια που δεν είχε δει ποτέ ταινία με τον Dracula. Ο Coppola τη γνώριζε από την ιαπωνική αφίσα του “Apocalypse Now” και την προσέλαβε αρχικά ως καλλιτεχνική διευθύντρια. Μόλις είδε τα σκίτσα της για τα κοστούμια, της παρέδωσε αμέσως τη γκαρνταρόμπα όλης της ταινίας. Εκείνη έφτιαξε επτά διαφορετικές εμφανίσεις για τον κόμη, μία για κάθε σωματική και ψυχική του φάση, από την κόκκινη πανοπλία που θυμίζει ανατομικό σχέδιο μυών μέχρι τη ρόμπα τύπου kabuki και το γκρι ημίψηλο με τα μπλε γυαλάκια στο Λονδίνο.
Τα χρώματα λένε τη δική τους ιστορία. Η Mina φοράει σχεδόν πάντα πράσινο με μοτίβα από φύλλα, όπως η Elisabeta στον πρόλογο, και η Lucy φοράει κι αυτή πράσινο, με φίδια κεντημένα πάνω του. Όσο ο κόμης πλησιάζει τις δύο γυναίκες, το πράσινο δίνει τη θέση του στο κόκκινο. Το τελευταίο κοστούμι του Dracula εμπνεύστηκε από “Το Φιλί” του Gustav Klimt, και το πορτρέτο του νεαρού κόμη στο κάστρο είναι η αυτοπροσωπογραφία του Albrecht Dürer με άλλο πρόσωπο.
Στα Όσκαρ του 1993 η ταινία πήρε τρία αγαλματίδια, για τα κοστούμια, το μακιγιάζ και το μοντάζ ήχου, και ήταν υποψήφια και για την καλλιτεχνική διεύθυνση. Έγινε έτσι η πρώτη ταινία με βρικόλακες που κέρδισε Όσκαρ. Διευθυντής φωτογραφίας ήταν ο Michael Ballhaus, που έγραψε αργότερα ότι η μεγάλη πηγή έμπνευσης του Coppola ήταν το “Nosferatu” του Murnau. Ανάμεσα στις σκιές των παλουκωμένων του προλόγου ξεχωρίζει μάλιστα η σιλουέτα του Orlok.
Γιατί ο Gary Oldman θεωρείται ο πιο ολοκληρωμένος Dracula;
Γιατί χωράει όλους τους Dracula σε έναν ρόλο. Ο Gary Oldman είναι πολεμιστής του 15ου αιώνα, γέρος με χλωμό δέρμα και τεράστια λευκά μαλλιά, λυκάνθρωπος, νυχτερίδα, κομψός νεαρός του Λονδίνου και ερωτευμένος άντρας που κλαίει. Κάθε μορφή έχει άλλη στάση, άλλο βάδισμα, άλλη ανάσα, και ο θεατής πιστεύει ότι βλέπει το ίδιο πλάσμα. Πήρε μαθήματα φωνητικής για να κατεβάσει τη φωνή του μία οκτάβα, ξύρισε το μπροστινό μέρος των μαλλιών του για να μοιάσει στον Vlad και πέρασε τρεις εβδομάδες με την ομάδα του μακιγιάζ πριν από το γύρισμα.
Την εποχή εκείνη ήταν γνωστός ως ηθοποιός χαρακτήρων, με τον Sid Vicious στο “Sid And Nancy” και τον Lee Harvey Oswald στο “JFK”. Ο ίδιος έχει πει ότι ο ρόλος δεν ήταν όνειρο ζωής και ότι δέχτηκε κυρίως για να δουλέψει με τον Coppola. Τον κέρδισε επίσης μια ατάκα που ήθελε να πει έστω μία φορά, το «Διέσχισα ωκεανούς χρόνου για να σε βρω». Στα γυρίσματα κρατήθηκε μακριά από τους συναδέλφους του, για να ζήσει ο ίδιος την απομόνωση του κόμη. Σε μία σκηνή, ντυμένος νυχτερίδα, ψιθύρισε κάτι στο αυτί κάθε ηθοποιού, και τα τρομαγμένα πρόσωπα που βλέπουμε είναι αληθινά.
Lugosi, Lee, Langella: πώς συγκρίνεται με τους προκατόχους του;
Στέκεται στους ώμους τους. Ο Max Schreck έκανε τον βρικόλακα σκιά και αρρώστια στο “Nosferatu” του 1922. Ο Bela Lugosi έδωσε το 1931 την προφορά και τις κινήσεις που αντιγράφονται ακόμα σε κάθε αποκριάτικο πάρτι. Ο Christopher Lee έφερε στη Hammer τη σωματική απειλή και το αίμα σε έγχρωμη εικόνα, και ο Frank Langella το 1979 τον έκανε γοητευτικό εραστή. Ο Oldman πήρε κάτι από τον καθένα και το έδεσε με τον πόνο ενός ανθρώπου που έχασε τη γυναίκα του.
Ακούγεται μάλιστα ο Lugosi μέσα στη φωνή του, στον τρόπο που προφέρει τα γνωστά λόγια για τα «παιδιά της νύχτας» και το κρασί που δεν πίνει ποτέ. Η ερμηνεία του τιμά τους προκατόχους του και πατάει πάνω στη δουλειά τους. Με τον Oldman ο κόμης απέκτησε για πρώτη φορά παρελθόν, κίνητρο και τύψεις.
Η Winona Ryder στο κέντρο: ποιος έφερε το σενάριο στον Coppola;
Η Winona Ryder, και μαζί της ήρθαν σχεδόν όλοι οι υπόλοιποι. Το σενάριο του Hart προοριζόταν για τηλεοπτική ταινία του Michael Apted, και η Ryder δεν είχε μιλήσει με τον Coppola από τότε που αποχώρησε εξαντλημένη από το “The Godfather Part III”. Στο τέλος μιας συνάντησης για τη μεταφορά του “On The Road” του Kerouac, του ανέφερε το σενάριο του Dracula. Εκείνος το ανέλαβε, ο Apted έμεινε ως εκτελεστικός παραγωγός και, κατά τον σκηνοθέτη, ένα μεγάλο μέρος του καστ ήταν οι ηθοποιοί που ονειρευόταν η ίδια.
Στο φιλμ υποδύεται δύο ρόλους, την Elisabeta και τη Mina, και η σχέση της με τον Oldman πέρασε από φουρτούνες. Οι δύο έγιναν φίλοι στις πρόβες και γύρισαν από ένα διάλειμμα σαν να μη μιλιούνται, με εκείνη να λέει αργότερα ότι η ένταση του τρόπου που δούλευε την τρόμαζε. Χρόνια μετά το χαρακτήρισε «εφηβικό δράμα» και είπε ότι είναι πια καλοί φίλοι. Ο γάμος της Mina με τον Harker γυρίστηκε με αληθινό Ρουμάνο ορθόδοξο ιερέα, και η Ryder θεωρεί ότι μπροστά στον Θεό είναι παντρεμένη με τον συμπρωταγωνιστή της.
Keanu Reeves και Anthony Hopkins: ήταν τόσο άστοχη η επιλογή του Harker;
Όχι τόσο όσο θέλει ο μύθος. Ο Keanu Reeves ήταν τότε ο surfer του “Point Break” και ο Ted του “Bill & Ted’s Excellent Adventure”, και ο Coppola παραδέχτηκε αργότερα ότι τον διάλεξε για να φέρει στις αίθουσες το νεανικό γυναικείο κοινό. Αρχική επιλογή του σκηνοθέτη ήταν ο Johnny Depp. Η βρετανική προφορά του Reeves έγινε ανέκδοτο τόσο ανθεκτικό που ο John Grant την έβαλε στους στίχους του τραγουδιού “Sigourney Weaver”. Ο ίδιος έχει πει ότι είχε φτάσει εξαντλημένος από διαδοχικά γυρίσματα. Από την ταινία κράτησε και μια παράξενη σύζυγο, αφού η Ryder του στέλνει συχνά μηνύματα που ξεκινούν με «Γεια σου, σύζυγε».
Ο Anthony Hopkins ήρθε φρέσκος από το Όσκαρ του “The Silence Of The Lambs” και πήρε τον ρόλο που ήθελε πολύ ο Liam Neeson. Ο Van Helsing του είναι μισός επιστήμονας και μισός τρελός, ένας κυνηγός βρικολάκων που γελάει εκεί που οι άλλοι παγώνουν. Παίζει επίσης τον ιερέα του προλόγου που καταδικάζει την ψυχή της Elisabeta και δίνει τη φωνή του στον καπετάνιο του πλοίου Demeter, σαν να κυνηγάει τον κόμη σε κάθε εποχή.
Λύκοι, ποντίκια και ένα φινάλε του George Lucas: τι έγινε στα γυρίσματα του “Dracula” (1992);
Έγιναν πολλά, και αρκετά θυμίζουν σενάριο από μόνα τους. Ο Coppola έβαλε όλο το καστ να διαβάσει φωναχτά ολόκληρο το βιβλίο σε δύο μέρες, πριν από τις πρόβες. Τους τρεις μνηστήρες της Lucy, τους Richard E. Grant, Cary Elwes και Bill Campbell, τους έστειλε για ιππασία και βόλτα με αερόστατο για να δεθούν σαν παρέα. Το φινάλε άλλαξε τρεις εβδομάδες πριν από την πρεμιέρα, όταν ο George Lucas είδε την ταινία και πρότεινε η Mina να αποκεφαλίσει τον κόμη για να λυτρωθεί.
Για τη σκηνή όπου ο κόμης διαλύεται σε ποντίκια, η ομάδα έφτιαξε ένα ομοίωμα από σύρμα και ύφασμα, το γέμισε με εκπαιδευμένους αρουραίους και τους κάλεσε με ένα ηχητικό σήμα προς το φαγητό. Στη σκηνή του κινηματογράφου δούλεψαν τέσσερις λύκοι με τους εκπαιδευτές τους. Το πρώτο teaser αποσύρθηκε από τις αίθουσες γιατί οι θεατές το βρήκαν πολύ έντονο, και σε δοκιμαστικές προβολές κάποιοι λιποθύμησαν. Το αίμα, φτιαγμένο από κόκκινο ζελέ, λιγόστεψε, και η Monica Bellucci, μία από τις τρεις νύφες, έκανε εδώ το χολιγουντιανό της ντεμπούτο.
Από τη χρεοκοπία στο box office: τι άφησε πίσω της η ταινία;
Άφησε πρώτα μια σωσμένη εταιρεία. Η American Zoetrope του Coppola κουβαλούσε χρέη 27 εκατομμυρίων δολαρίων και τα έσοδα της ταινίας την έβγαλαν από το αδιέξοδο. Το πρώτο Σαββατοκύριακο έφερε 30 εκατομμύρια, ρεκόρ για Νοέμβριο, και τα στελέχη της Sony, νέα ακόμα στο Χόλιγουντ, ρώτησαν αν το νούμερο θεωρείται καλό. Με πάνω από 200 εκατομμύρια παγκοσμίως, έγινε η δεύτερη πιο εμπορική ταινία του Coppola μετά το “The Godfather”.
Η επιτυχία άνοιξε τον δρόμο για κλασικά τέρατα με μεγάλα ονόματα και μεγάλα budget. Ο Coppola έκανε την παραγωγή στο “Mary Shelley’s Frankenstein” του Kenneth Branagh το 1994, τη χρονιά του “Interview With The Vampire” και του “Wolf” με τον Jack Nicholson. Ο Mel Brooks γύρισε το 1995 το “Dracula: Dead And Loving It”, σατιρίζοντας την κόμμωση του κόμη, τη σκιά με δική της ζωή και τις νύφες. Ο πρόλογος με τον Vlad έγινε η βάση του “Dracula Untold” του 2014.
Στα κόμικς, η Topps κυκλοφόρησε μια μεταφορά σε τέσσερα τεύχη με σχέδιο του Mike Mignola, λίγο πριν γεννηθεί ο “Hellboy”. Το “Love Song For A Vampire” της Annie Lennox, από τους τίτλους τέλους, έφτασε μέχρι το “Top Of The Pops”. Ακόμα και το 2025, ο Jack O‘Connell είδε ξανά την ταινία για να χτίσει τον βρικόλακα Remmick στο “Sinners”.
Γιατί είναι η καλύτερη μεταφορά του βιβλίου του Bram Stoker;
Επειδή είναι η πρώτη που διάβασε προσεκτικά το βιβλίο. Οι μεγάλες εκδοχές του 1931 και του 1979 βασίστηκαν στη θεατρική διασκευή των Hamilton Deane και John L. Balderston. Η ταινία του Coppola επαναφέρει τα ημερολόγια και τα γράμματα της αφήγησης, τον Αμερικανό Quincey Morris, τους τρεις μνηστήρες, τις μπλε φλόγες και την καταδίωξη ως την Τρανσυλβανία. Ο κόμης ξεκινά γέρος και ξανανιώνει όσο πίνει αίμα, όπως ακριβώς στις σελίδες του Stoker.
Οι ελευθερίες υπάρχουν και είναι γνωστές, με πρώτη τη μετενσάρκωση της Elisabeta. Το “Nosferatu” του Murnau μένει το θεμέλιο του είδους, ο Lugosi η εικόνα που ήρθε πρώτη στο μυαλό γενεών θεατών, ο Lee ο πιο επιβλητικός κόμης και ο Werner Herzog με τον Klaus Kinski η πιο μελαγχολική ματιά. Η εκδοχή του 1992 είναι η μόνη που χωράει όλες αυτές τις παραδόσεις και το ίδιο το βιβλίο σε μία ταινία.
Από τότε ο κόμης επέστρεψε πολλές φορές στην οθόνη. Το “Nosferatu” του Robert Eggers πήρε το 2024 τέσσερις υποψηφιότητες για Όσκαρ, και ο Luc Besson παρουσίασε το 2025 το δικό του “Dracula: A Love Tale”. Η ιδέα του έρωτα που επιβιώνει από τους αιώνες ρίζωσε τόσο βαθιά μετά το 1992 που πολλοί πιστεύουν ότι υπάρχει στο βιβλίο. Και αυτό δείχνει, αν μη τι άλλο, ότι το “Bram Stoker’s Dracula” παραμένει το μέτρο σύγκρισης για κάθε νέα απόπειρα.
