Δείτε περισσότερα άρθρα μας στα αποτελέσματα αναζήτησης
Add DEPART on Google ↗Με μία ματιά...
Ένας υπάλληλος που δεν κοιμάται. Ένας άγνωστος που του υπόσχεται φωτιά. Το Fight Club ανοίγει μια πόρτα σε υπόγειο και την κλείνει πίσω από τον ίδιο σου τον εαυτό. Κανείς δεν βγαίνει ίδιος.
- Ο Tyler Durden εμφανίζεται σε μεμονωμένα καρέ πριν γνωρίσουμε τον χαρακτήρα, κρυμμένος σε τέσσερις σκηνές της ταινίας.
- Ο David Fincher στήνει έναν κόσμο που τρίζει, όπου κάθε κάδρο βάζει τον θεατή να αμφιβάλλει για ό,τι βλέπει.
- Ο Brad Pitt και ο Edward Norton παίζουν δύο όψεις του ίδιου μυαλού, με τη χημεία τους να καίει.
Αν βάλεις τον Brad Pitt και τον Edward Norton μαζί στην οθόνη, καταλαβαίνεις αμέσως ότι υπάρχει χημεία μεταξύ τους. Στο “Fight Club” του David Fincher, αυτό που παρακολουθείς θυμίζει πραγματική έκρηξη από χάρισμα και σκοτεινή διάθεση, που με τη σκηνοθετική ματιά του Fincher μετατρέπει μια pulp ιστορία σε κινηματογραφικό τεστ Rorschach για το άγχος του τέλους του 20ού αιώνα. Ο Pitt και ο Norton λειτουργούν σαν ζωντανές εκφράσεις ενός διχασμένου εαυτού, με τον Fincher να σκηνοθετεί τη μεταξύ τους ψυχολογική αναμέτρηση. Μαζί καλούν τους θεατές να δουν κάτι πολύ περισσότερο από σκηνές βίας, βάζοντάς μας να σκεφτούμε ξανά τι σημαίνει ταυτότητα, πραγματικότητα και νόημα.
Οι δύο πρωταγωνιστές του “Fight Club”, ο Αφηγητής (Edward Norton) και ο Tyler Durden (Brad Pitt), μοιάζουν με καθρέφτη μιας διαλυμένης ψυχής, από αυτές που κουβαλάει ο σημερινός άνθρωπος. Η σχέση τους αποτυπώνει μια πολύ μεγαλύτερη ανησυχία που υπάρχει στην κοινωνία, δηλαδή το αίσθημα ότι σε μια περίοδο κοινωνικής απομόνωσης και υπερβολικής πληροφόρησης το «εγώ» παύει να είναι κάτι ενιαίο και γίνεται ένα πεδίο όπου συγκρούονται διαφορετικές επιθυμίες.
Η διττότητα αυτή δεν συναντάται μόνο στον κινηματογράφο ή τη λογοτεχνία, αφού αποτυπώνει μια ψυχολογική πραγματικότητα που γίνεται όλο και πιο γνώριμη. Ψυχολόγοι και κοινωνιολόγοι έχουν παρατηρήσει εδώ και καιρό ότι οι άνθρωποι δυσκολεύονται να συμβιβάσουν διαφορετικές πλευρές της ταυτότητάς τους, ειδικά κάτω από τις πιέσεις της σύγχρονης ζωής. Ο όρος “Divided Self”, που εισήγαγε ο R.D. Laing τη δεκαετία του 1960, περιγράφει πώς τα άτομα βιώνουν εσωτερικές συγκρούσεις σαν απάντηση σε πολιτισμικές ή προσωπικές αντιφάσεις. Σήμερα τέτοιες εσωτερικές μάχες εμφανίζονται σε μεγάλη κλίμακα, δυναμωμένες από την πίεση των social media, τις αλλαγές στη δουλειά και τη συνεχή απαίτηση να προβάλλεις και να βελτιώνεις τον εαυτό σου.
Tι συμβολίζει ο Tyler Durden;
Στο “Fight Club”, ο Tyler Durden μοιάζει με αποτέλεσμα μιας κοινωνίας που σπρώχνει τους ανθρώπους στα άκρα. Η ψυχολογική κατάρρευση του Αφηγητή αντικατοπτρίζει τη διάλυση μιας ολόκληρης κοινωνίας, με το άτομο παγιδευμένο ανάμεσα στην ανάγκη να ακολουθεί τους κανόνες και στην επιθυμία να αντιδράσει, κάπου ανάμεσα στη μουδιασμένη υπακοή και την αυτοκαταστροφική ελευθερία. Η επαναστατική γοητεία του Tyler τραβάει, στην ουσία όμως είναι ένα ακόμη σενάριο που υπόσχεται απελευθέρωση, με τον κίνδυνο να φέρει καινούργιες μορφές ελέγχου.
Μπορούμε εύκολα να βρούμε αντίστοιχα παραδείγματα στη σημερινή πραγματικότητα. Η εξάπλωση των online προσωπικοτήτων δείχνει πως οι άνθρωποι παρουσιάζουν αντιφατικές εκδοχές του εαυτού τους σε διαφορετικά social media, με αποτέλεσμα να νιώθουν αποξενωμένοι ακόμα και από αυτές τις ίδιες τις εκδοχές. Κοινωνικές κρίσεις εμφανίζονται συχνά σαν συγκρούσεις ανάμεσα σε «αποδεκτές» και «μη αποδεκτές» ταυτότητες ή σαν εναλλαγή ανάμεσα στον εφησυχασμό και στη ριζοσπαστική δράση. Η έντονη πόλωση και οι θεωρίες συνωμοσίας στο διαδίκτυο θυμίζουν το ίδιο «πήγαινε-έλα» ανάμεσα στην καταπίεση και την έκρηξη που ζει ο Αφηγητής με τον Tyler.
Με αυτή τη λογική, οι πρωταγωνιστές του “Fight Club” δείχνουν μια συλλογική κατάσταση διαρκούς ρευστότητας. Το «εγώ» βρίσκεται υπό αμφισβήτηση, τόσο μέσα μας όσο και μπροστά στους άλλους, και η ταινία κάνει αυτή τη συνήθως αόρατη σύγκρουση να φαίνεται ξεκάθαρα. Έτσι μένουμε να σκεφτόμαστε αν η ολοκλήρωση του εαυτού είναι ακόμη εφικτή ή και επιθυμητή σε μια εποχή που η κρίση ταυτότητας από τον περίγυρο δεν σταματά ποτέ.
Ποια είναι η σχέση του αφηγητή με τον Tyler Durden;
Οι περισσότερες ταινίες ξεχωρίζουν τον ήρωα από τον «κακό» με μια χοντρή γραμμή. Ο Fincher, ο Brad Pitt και ο Edward Norton θολώνουν αυτή τη γραμμή τόσο πολύ που στο τέλος χάνεται. Στο κέντρο του “Fight Club” βλέπουμε δύο χαρακτήρες: τον ανοιχτά αναρχικό Tyler Durden (Pitt) και έναν καταπιεσμένο υπάλληλο γραφείου, τον ανώνυμο αφηγητή (Norton). Η ταινία χρησιμοποιεί τη σχέση τους για να προχωρήσει η ιστορία και για να δείξει τα παράδοξα της σύγχρονης ταυτότητας.
Η δυναμική τους πατάει στις αντιφάσεις που κουβαλάει ο καθένας, πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε μάχη καλού και κακού. Ο Tyler έχει μια ακαταμάχητη γοητεία και μοιάζει να κριτικάρει όσα ο αφηγητής δεν αντέχει στον εαυτό του. Η γοητεία του είναι δεμένη με την τάση του να καταστρέφει τα πάντα γύρω του, κι έτσι το κοινό μένει να αναρωτιέται πού βρίσκεται το όριο ανάμεσα στην απελευθέρωση και την αυτοκαταστροφή.
Λίγοι σκηνοθέτες παίζουν τόσο καλά με τις προσδοκίες του κοινού όσο ο David Fincher και το “Fight Club” είναι ίσως το πιο πολύπλοκο παράδειγμα αυτής της ικανότητάς του. Ο Fincher στήνει έναν κόσμο όπου το όριο ανάμεσα στην πραγματικότητα και την ψευδαίσθηση είναι συνεχώς ρευστό, κάτι που αντικατοπτρίζει τη διαταραγμένη σκέψη του πρωταγωνιστή. Η οπτική του γλώσσα χτυπά επίτηδες τη σιγουριά του θεατή με γρήγορες εμφανίσεις του Tyler Durden πριν καν παρουσιαστεί επίσημα, με κινήσεις της κάμερας που «δεν στέκουν» και με μια παλέτα γεμάτη βρώμικα χρώματα, νέον και βαθιές σκιές.
David Fincher: Πώς χτίζει την αναξιόπιστη αφήγηση στο Fight Club;
Ακόμα και το μοντάζ που χρησιμοποιεί ο Fincher στο “Fight Club” υπηρετεί την πρόθεσή του να αποτυπώσει την ψυχολογική κατάρρευση του αφηγητή. Τα jump cuts, οι στιγμιαίες σουρεαλιστικές εικόνες και οι σκηνές που μπλέκονται μεταξύ τους δημιουργούν μια διαρκή οπτική αστάθεια. Η χρήση ψηφιακών εφέ, ασυνήθιστη για τα δράματα εκείνης της εποχής, βάζει τον θεατή σε έναν κόσμο χειροπιαστό και ψυχολογικά παράξενο, ειδικά σε σκηνές όπου η κάμερα περνά μέσα από σκουπίδια, σκελετούς αυτοκινήτων ή το διαμέρισμα του αφηγητή γεμάτο έπιπλα IKEA. Όλες αυτές οι επιλογές σπρώχνουν το κοινό να αμφισβητεί ό,τι βλέπει, ακούει ή θυμάται.
Η αναξιόπιστη αφήγηση δεν είναι κάτι που συναντάμε μόνο στο “Fight Club”. Στο “Gone Girl” και στο “The Game”, ο Fincher παίζει ξανά με τα όρια της πραγματικότητας, μπερδεύοντας το κοινό με εναλλαγές οπτικής και συνεχείς ανατροπές. Και άλλοι σκηνοθέτες, όπως ο Christopher Nolan και ο Martin Scorsese, έχουν δουλέψει παρόμοια θέματα, με τον Fincher να ενδιαφέρεται περισσότερο να κάνει τον θεατή να ζήσει τη σύγχυση του πρωταγωνιστή παρά να τον εντυπωσιάσει με γρίφους και ανατροπές.
Αυτή η άρνηση του Fincher να δώσει μια σταθερή πραγματικότητα δείχνει πως ο αληθινός έλεγχος του μυαλού, του περιβάλλοντος ή της μοίρας είναι σχεδόν αδύνατος. Η τεχνική του ακρίβεια κάνει την παρακολούθηση της ταινίας να μοιάζει με πράξη αμφιβολίας. Στο “Fight Club” η αίσθηση του ελέγχου φαίνεται ελκυστική και κρατάει λίγο. Με το να αποσταθεροποιεί τον θεατή, ο Fincher μας βάζει να σκεφτούμε πόσο εύκολα μπορούν οι δικές μας πραγματικότητες, προσωπικές, κοινωνικές ή πολιτικές, να αλλάξουν ή να διαλυθούν από δυνάμεις μέσα ή έξω από εμάς.
Γιατί η ταινία σατιρίζει την κουλτούρα της αυτοβοήθειας;
Ο David Fincher, που συχνά τον χαρακτηρίζουν σκηνοθέτη με κυνική ματιά, φέρνει μια χειρουργική ακρίβεια μέσα στο χάος. Το “Fight Club” από μια ιστορία με αίμα και σαπούνι μετατρέπεται σε αίθουσα γεμάτη καθρέφτες, όπου ο καθένας βλέπει τις δικές του αγωνίες για το νόημα της ζωής. Ο σκηνοθέτης δεν δίνει ποτέ ξεκάθαρες απαντήσεις, παρουσιάζει μια αφήγηση όπου η τάξη και το χάος εναλλάσσονται και η αλήθεια αμφισβητείται διαρκώς από κάποιον που δεν μπορείς να εμπιστευτείς.
Το “Fight Club” δεν διστάζει να δείξει πώς ακόμη και η αναζήτηση για νόημα γίνεται τελικά εμπόρευμα. Στην αρχή της ταινίας, ο αφηγητής προσπαθεί να ξεπεράσει την κρίση του ακολουθώντας τη μόδα της αυτοβοήθειας, μπαίνει σε ομάδες υποστήριξης και ψάχνει γιατρειά μέσα από τυποποιημένες «αυθεντικές» εμπειρίες. Η σάτιρα του Fincher γίνεται το ίδιο αιχμηρή όταν κοιτάζει και αυτές τις λύσεις. Η εξάρτηση του αφηγητή από τις ομάδες υποστήριξης θυμίζει τον τρόπο που η κουλτούρα της ευεξίας και της αυτοβελτίωσης έγιναν τεράστιες μπίζνες, μετατρέποντας την ανάγκη για κάτι βαθύτερο σε προϊόν που απλά αγοράζεις.
Σήμερα το φαινόμενο φαίνεται ακόμη πιο έντονο. Η φράση «βρες τον εαυτό σου» ή «ζήσε την καλύτερη εκδοχή σου» κυριαρχεί στα social media, κάνοντας την προσωπική εξέλιξη μια ακόμα μόδα που πουλιέται. Εφαρμογές, πλατφόρμες ψυχοθεραπείας με συνδρομή και brands ευεξίας που διαφημίζουν influencers έχουν κάνει την υπαρξιακή αναζήτηση υπόθεση λίγων κλικ και online αγορών. Κλόουν που σου υπόσχονται να μάθεις μέχρι και πώς θα «ρίξεις γυναίκα» πουλάνε την ιδέα πως το νόημα της ζωής έρχεται σπίτι, αρκεί να αγοράσεις το σωστό course. Έτσι, ακόμα και η ανάγκη για αντίσταση στη συμμόρφωση γίνεται γρήγορα μέρος του ίδιου καπιταλιστικού μηχανισμού, όπως ακριβώς το έδειξε το “Fight Club”.
Η ταινία βάζει ένα ξεκάθαρο ερώτημα: όταν ακόμη και η αναζήτηση σκοπού γίνεται προϊόν προς πώληση, πώς μπορούμε να ξεχωρίσουμε το αληθινό νόημα; Μήπως τελικά είμαστε καταδικασμένοι να μπερδεύουμε κάθε καινούργια μορφή κατανάλωσης με την ελευθερία;
Τι λέει η ταινία για τον ανδρισμό;
Ο τρόπος που το “Fight Club” σχολιάζει τις έμφυλες ταυτότητες είναι πολύ πιο ανατρεπτικός απ’ ό,τι θα περίμενε κανείς για την εποχή του. Ο Tyler Durden, όπως τον παίζει ο Brad Pitt, είναι η υπερβολική εκδοχή του «μάγκα», μόνο μύες, αλαζονεία και όλα τα κλισέ για το πώς «πρέπει» να είναι ένας άντρας. Ο Αφηγητής βασανίζεται από αβεβαιότητα, αδύναμος σωματικά, χωρίς αυτοπεποίθηση και μόνιμα ανασφαλής για την ταυτότητά του. Ο Tyler δείχνει την τοξική αυτοπεποίθηση στα άκρα και ο Αφηγητής παλεύει διαρκώς με τις αμφιβολίες του.
Αντί να βάζει τον έναν χαρακτήρα απέναντι στον άλλον, ο Fincher δείχνει ότι το ίδιο το φύλο είναι κάτι ρευστό, κάτι που το ενεργοποιείς ή το κρύβεις, χωρίς να είναι ποτέ εντελώς αυθεντικό. Η δύναμη του Tyler είναι θεατρική, σαν να ξέρει πάντα πως τον παρακολουθούν. Ο Αφηγητής περνάει μέσα από διάφορες εκδοχές του «τι σημαίνει να είσαι άντρας» χωρίς να βρίσκει κάτι που να του ταιριάζει. Η ταινία σατιρίζει την ιδέα του «αληθινού άντρα» και δείχνει ότι οι ρόλοι των φύλων είναι παραστάσεις που γεννιούνται από τις προσδοκίες των άλλων και το άγχος που αυτές δημιουργούν.
Η δυναμική αυτή έχει προλάβει τις σύγχρονες κουβέντες για το πώς παίζεται το φύλο σαν ρόλος. Η φιλόσοφος Judith Butler έχει πει ότι το φύλο λειτουργεί ως μια σειρά από πράξεις που επαναλαμβάνονται και διαμορφώνονται κυρίως από τον πολιτισμό, όχι από τη βιολογία. Στο “Fight Club” και οι δύο πρωταγωνιστές παλεύουν με ρόλους που τους επιβάλλονται από την κοινωνία, την οικογένεια ή ο ένας τον άλλον, πάντα με το αίσθημα ότι κάτι τους λείπει. Ο Tyler το παρακάνει σαν άμυνα και η μάσκα του κάποια στιγμή ραγίζει, με την αβεβαιότητα του Αφηγητή να έχει τις ίδιες ρίζες.
Γιατί τα fight clubs μοιάζουν με δοκιμασία ανδρισμού;
Στο ίδιο μήκος κύματος, το “Fight Club” φέρνει στο τραπέζι τις σημερινές συζητήσεις για το τι σημαίνει να ζεις με αυστηρούς κανόνες γύρω από το φύλο. Τα τελετουργικά στο υπόγειο γίνονται χώρος όπου δοκιμάζεται ποιος είναι «πραγματικός άντρας», και όποιος δεν ταιριάζει στο πρότυπο γελοιοποιείται ή μένει απ’ έξω. Η ένταση αυτή φαίνεται και σήμερα, με όσους ασχολούνται μανιωδώς με το τι σημαίνει ανδρικότητα και με κουλτούρες που προωθούν συνεχώς νέα πρότυπα εμφάνισης και συμπεριφοράς. Το ερώτημα μένει αν υπάρχει αληθινή ελευθερία να διαλέξεις ταυτότητα όταν όλοι οι ρόλοι είναι φτιαγμένοι από τις προσδοκίες γύρω μας.
Παρόλο που έχουν γραφτεί πολλά για το πώς η ταινία δείχνει την αρρενωπότητα, αυτό που τελικά βγάζουν προς τα έξω ο Brad Pitt και ο Edward Norton μοιάζει περισσότερο με ερώτημα παρά με τοποθέτηση. Η κρίση του αφηγητή έχει να κάνει, σε κάποιο βαθμό, με το φύλο, με την ταινία να διαλέγει έναν πιο σύνθετο δρόμο. Αντί να περιγράφει τι σημαίνει να είσαι «αληθινός άντρας», δείχνει πώς τα παραδοσιακά και τα εναλλακτικά μοντέλα ανδρισμού είναι συνήθως διαφορετικές στολές, ρόλοι που καλείσαι να παίξεις, μάσκες που φοράς.
Ο Fincher γκρεμίζει τις κλασικές προσδοκίες του είδους σε κάθε σημείο. Η βία παρουσιάζεται ταυτόχρονα καθαρτική και γκροτέσκα, με κάθε ευχαρίστηση να συνοδεύεται από ένα αίσθημα κενού. Τα fight clubs λειτουργούν ως εργαστήρια όπου ο καθένας δοκιμάζει τα όριά του και διαλύεται ψυχολογικά. Αυτό που αφήνει να εννοηθεί είναι πως κάθε ταυτότητα είναι ασταθής και κάθε ρόλος μπορεί ανά πάσα στιγμή να καταρρεύσει.
Fight Club: Τι σημαίνει η τελευταία σκηνή;
Στην επιφάνεια, το ταξίδι του αφηγητή μοιάζει με το κλασικό μοτίβο της υπαρξιακής εξέγερσης. Απορρίπτει τη βαρετή καθημερινότητά του, πλάθει μια καινούρια ταυτότητα και ψάχνει την αυθεντικότητα μέσα από ακραίες πράξεις. Η φιλοσοφία του Tyler Durden για ριζοσπαστική δράση, «Μόνο όταν τα χάσουμε όλα είμαστε πραγματικά ελεύθεροι», έχει μια γοητεία που δύσκολα της αντιστέκεσαι. Καταλήγει και αυτή ένα ακόμη σενάριο που περιμένει να το ακολουθήσουμε, μια κοσμοθεωρία που με περίεργο τρόπο περιορίζει τις επιλογές του αφηγητή ενώ υπόσχεται ελευθερία.
Το παράδοξο αυτό βρίσκεται στην καρδιά της κριτικής που κάνει η ταινία. Κάθε προσπάθεια να φτιάξουμε τον εαυτό μας από την αρχή επηρεάζεται πάντα από υπάρχουσες κοινωνικές νόρμες. Ο αφηγητής πηγαινοέρχεται ανάμεσα στη συμμόρφωση και την εξέγερση, δύο καταστάσεις που παρουσιάζονται σαν διαφορετικές μορφές ανελευθερίας. Ο κόσμος της ταινίας δείχνει ότι η ανάγκη για αυτοπροσδιορισμό εμποδίζεται από εσωτερικές συγκρούσεις και εξωτερικές πιέσεις, με αποτέλεσμα να μπερδεύονται τα όρια ανάμεσα στην ελεύθερη βούληση και στο πεπρωμένο.
Ο Fincher αρνείται να τοποθετηθεί. Ακόμα και οι τελευταίες σκηνές του “Fight Club”, με τις δυο φιγούρες να κρατιούνται χέρι χέρι ενώ ο κόσμος έξω γκρεμίζεται, έχουν μείνει κλασικές γιατί αφήνουν τα πάντα ανοιχτά. Ο αφηγητής έχει πραγματικά νικήσει ή απλώς ξέφυγε από μία παγίδα για να βρεθεί σε μια άλλη; Ο Tyler έχει χαθεί ή απλώς κρύφτηκε για λίγο; Μέσα από τη ματιά του Fincher το τέλος παραμένει αβέβαιο και το μόνο σίγουρο είναι πως ο αγώνας για να βρεις τον εαυτό σου δεν σταματά ποτέ.
Στο τέλος, το “Fight Club” σε σπρώχνει να χαθείς σε έναν λαβύρινθο που καλεί για εξερεύνηση, χωρίς να σου προτείνει μια φιλοσοφία για να την ακολουθήσεις. Μέσα από το ταραγμένο δίδυμο των Pitt και Norton, και με το ψυχρό βλέμμα του Fincher, η ουσία βρίσκεται στο ότι η πραγματική «μάχη» δίνεται μέσα στο μυαλό σου. Είναι μια μάχη που συνεχίζεται πολύ μετά τους τίτλους τέλους.
Artist: Morrissey
Album: I Am Not a Dog on a Chain
Label: BMG
Release Date: 20/03/2020
Genre: Indie Rock
Movie: Fight Club
Year: 1999
Duration: 139′
Genre(s): Thriller, Drama, Crime
Director: David Fincher
Brad Pitt, Edward Norton, Helena Bonham Carter
