Δείτε περισσότερα άρθρα μας στα αποτελέσματα αναζήτησης
Add DEPART on Google ↗Με μία ματιά...
Ο χρόνος κυλάει αντίστροφα σε ένα “βρόμικο” νεο-νουάρ γεμάτο εμμονές. Το φιλμ που γέννησε τον σκοτεινό μύθο του Christopher Nolan.
- Σημείο Αναφοράς
- Αντίστροφη δομή, metacinema και ρεαλισμός
- Σκοτεινή μυθολογία, o Walken ως Γαβριήλ, παρασκήνιο παραγωγής και ο Viggo Mortensen ως Εωσφόρος
Πέρασαν αρκετά χρόνια από την πρεμιέρα του “Memento”, της ταινίας που καθιέρωσε τον Christopher Nolan ως έναν σπουδαίο σκηνοθέτη της γενιάς του. Το κοινό βίωσε τότε μια πρωτόγνωρη εμπειρία μέσα από την ιστορία του Leonard, ενός άντρα που ψάχνει τον δολοφόνο της γυναίκας του. Βλέπουμε εδώ την έντονη ενασχόληση με τον χρόνο, την πολυπλοκότητα της μνήμης και την κατασκευή μιας αλήθειας που εξυπηρετεί τον πρωταγωνιστή. Όλα αυτά τα στοιχεία που θα γίνονταν το βασικό σήμα κατατεθέν του δημιουργού στα επόμενα βήματα της καριέρας του.
Η ιδέα για το σενάριο γεννήθηκε το καλοκαίρι του 1996 κατά τη διάρκεια ενός road trip. Ο δημιουργός μετακόμιζε στο Λος Άντζελες έχοντας τον αδερφό του, Jonathan Nolan, μαζί του στο αυτοκίνητο. Κατά τη διαδρομή, ο Jonathan μοιράστηκε την κεντρική ιδέα μιας ιστορίας που σχεδίαζε να γράψει. Το κόνσεπτ ενθουσίασε αμέσως τον αδερφό του, δίνοντάς του το έναυσμα να δουλέψει τη δική του εκδοχή για τον κινηματογράφο. Οι δύο τους αντάλλασσαν συνεχώς σημειώσεις, χτίζοντας παράλληλα το σενάριο και το διήγημα. Το κείμενο του Jonathan κυκλοφόρησε αργότερα με τον τίτλο “Memento Mori”, προσφέροντας μια διαφορετική ματιά στην εξέλιξη της πλοκής.
Μέσα από αυτή τη δημιουργική διαδικασία προέκυψε η ιδιόμορφη δομή της ιστορίας. Το σενάριο γράφτηκε αρχικά με κανονική, γραμμική ροή των γεγονότων. Ο δημιουργός αποφάσισε στη συνέχεια να αναδιατάξει τις σκηνές για να δοκιμάσει τη λογική της αφήγησης, καταλήγοντας στην αντίστροφη παρουσίαση. Ολόκληρος ο μηχανισμός της πλοκής σχεδιάστηκε προσεκτικά ώστε ο θεατής να νιώθει τον ίδιο αποπροσανατολισμό που βιώνει και ο κεντρικός χαρακτήρας. Το όνομα του περιβόητου John G. προέκυψε ως ένας φόρος τιμής στον καθηγητή σεναρίου του Jonathan στο πανεπιστήμιο. Κάθε σκηνή λειτουργεί ως ένα ξεχωριστό κομμάτι πληροφορίας που σταδιακά συμπληρώνει την εικόνα της τραγωδίας.
Η κατασκευή του παζλ
Η αφήγηση χωρίζεται ξεκάθαρα σε δύο διαφορετικά μονοπάτια που συναντιούνται στο φινάλε. Οι ασπρόμαυρες σκηνές προχωρούν κανονικά προς τα εμπρός στον χρόνο. Η μετάβαση από τη μία χρωματική παλέτα στην άλλη λειτουργεί ως πυξίδα για τον θεατή μέσα στο αφηγηματικό χάος. Οι έγχρωμες σκηνές κινούνται προς τα πίσω, με καθεμία να καταλήγει ακριβώς στο σημείο που ξεκίνησε η προηγούμενη. Ο συνδυασμός αυτών των δύο ροών κορυφώνεται αριστοτεχνικά τη στιγμή που εμφανίζεται μια φωτογραφία Polaroid και το ασπρόμαυρο πλάνο αποκτά ξαφνικά χρώμα. Αυτή η προσέγγιση ώθησε το κοινό να συμμετέχει ενεργά στην αποκρυπτογράφηση των στοιχείων.
Πολλοί προσπάθησαν να βάλουν σε χρονολογική σειρά τα γεγονότα για να κατανοήσουν καλύτερα τις προθέσεις των χαρακτήρων. Οι δημιουργοί φρόντισαν να κρύψουν μια τέτοια γραμμική εκδοχή ως μυστική επιλογή σε μετέπειτα κυκλοφορίες του έργου για DVD. Η θέαση με τη σωστή χρονική σειρά αφαιρεί τον παράγοντα του μυστηρίου, αναδεικνύοντας παράλληλα τη μαεστρία του αρχικού σεναρίου. Η γνώση του τέλους από την αρχή προσφέρει μια εντελώς διαφορετική οπτική στις πράξεις του ήρωα. Ο θεατής συνειδητοποιεί τελικά πως οι προθέσεις των ανθρώπων γύρω του ήταν ξεκάθαρες από την πρώτη στιγμή.
Κάθε οπτική επιλογή συνοδεύτηκε από μια αντίστοιχη μουσική προσέγγιση από τον συνθέτη David Julyan. Ο ήχος στις έγχρωμες σεκάνς παραμένει γεμάτος και άκρως ατμοσφαιρικός. Τα ασπρόμαυρα τμήματα ντύθηκαν με έναν βαρύ και καταπιεστικό θόρυβο που προκαλεί στοχευμένη δυσφορία. Η αίσθηση του εγκλωβισμού ενισχύεται από τη χρήση κρυφών σκηνοθετικών ενδείξεων. Η κάμερα τοποθετήθηκε πάντα λίγο πιο κοντά στο πρόσωπο του Leonard σε σχέση με τους συνομιλητές του. Αυτή η λεπτή οδηγία περιορίζει το οπτικό μας πεδίο στα μέτρα του πρωταγωνιστή. Η εμπειρία θέασης γίνεται έτσι βαθιά προσωπική και ταυτόχρονα απίστευτα κλειστοφοβική.
Οι δημιουργικές λύσεις
Οι ιδιαιτερότητες των γυρισμάτων απαίτησαν εξαιρετικά δημιουργικές λύσεις από το συνεργείο. Στην εναρκτήρια σεκάνς παρακολουθούμε έναν κάλυκα να επιστρέφει στην κάννη του όπλου. Η ομάδα παραγωγής δοκίμασε να αφήσει το αντικείμενο να πέσει μπροστά στον φακό. Για να επιτευχθεί η σωστή εικόνα, ο ίδιος ο Christopher Nolan φύσηξε τον κάλυκα και το πλάνο τραβήχτηκε ανάποδα για να αναστραφεί ξανά στο μοντάζ. Το αρχικό αποτέλεσμα απογοήτευσε τους πάντες, καθώς ο κάλυκας έφευγε συνεχώς εκτός κάδρου. Όλοι οι υπόλοιποι ήχοι στην εισαγωγή ακούγονται στην κανονική τους φορά, προσφέροντας μια παράξενη αίσθηση οικειότητας.
Σημαντικό ρόλο στο τελικό αποτέλεσμα έπαιξε η επιλογή των ηθοποιών. Ο πρωταγωνιστικός ρόλος συζητήθηκε αρχικά με μεγάλα ονόματα της βιομηχανίας, όπως ο Brad Pitt. Οι οικονομικές απαιτήσεις των διασήμων ηθοποιών οδήγησαν την παραγωγή σε εντελώς διαφορετικά μονοπάτια. Η ομάδα αποφάσισε να επενδύσει τον προϋπολογισμό της στις ανάγκες των σκηνικών και να αναζητήσει έναν εξαιρετικό ερμηνευτή. Ο Guy Pearce κέρδισε τη θέση χάρη στον τεράστιο ενθουσιασμό του και την επιθυμία του να βουτήξει στα άδυτα του χαρακτήρα. Το λιγότερο αναγνωρίσιμο πρόσωπο του πρωταγωνιστή βοήθησε το κοινό να ταυτιστεί πιο εύκολα με τον χαμένο ήρωα.
Η παρουσία της Carrie-Anne Moss προέκυψε μέσα από μια εξίσου ενδιαφέρουσα συγκυρία. Η παραγωγός του έργου είχε εντυπωσιαστεί από την εμφάνισή της στην ταινία “The Matrix” και την πρότεινε για τη Natalie. Η ηθοποιός ολοκλήρωσε τις σκηνές της σε μόλις οκτώ ημέρες. Η συνάντηση του Pantoliano με την ομάδα παραγωγής διέλυσε γρήγορα τις ανησυχίες για το παρελθόν του σε ρόλους κακών. Η ίδια σύστησε στους δημιουργούς τον συμπρωταγωνιστή της, Joe Pantoliano, για τον ρόλο του αστυνομικού. Η ερμηνεία του διαθέτει μια απαραίτητη αμφισημία που κρατά τον θεατή σε διαρκή εγρήγορση.
Τα πρόσωπα της ιστορίας
Αρκετοί από τους μικρότερους ρόλους κρύβουν εξίσου ενδιαφέρουσες ιστορίες από το παρασκήνιο. Ο Stephen Tobolowsky βρέθηκε στην οντισιόν για τον κρίσιμο χαρακτήρα του Sammy Jankis. Το συγκεκριμένο βίωμα του έδωσε ένα τεράστιο πλεονέκτημα απέναντι στους υπόλοιπους υποψηφίους. Ο ηθοποιός ανέφερε πως είχε βιώσει προσωπικά μια μορφή αμνησίας στο παρελθόν εξαιτίας ενός πειραματικού παυσίπονου. Στις ασπρόμαυρες σκηνές, οι ερμηνευτές αυτοσχεδίασαν το μεγαλύτερο μέρος των διαλόγων, χαρίζοντας στο υλικό έναν εντελώς φυσικό ρυθμό. Αυτή η ελευθερία στο πλατό ενίσχυσε τον ρεαλισμό της κατάστασης και έδωσε βάθος στις αντιδράσεις των προσώπων.
Εξίσου πρωτοποριακή υπήρξε και η προώθηση του έργου, ακολουθώντας μεθόδους που ταίριαζαν με το πνεύμα της ιστορίας. Ο αδερφός του σκηνοθέτη ανέλαβε τον σχεδιασμό της επίσημης ιστοσελίδας, μετατρέποντάς την σε έναν ψηφιακό γρίφο. Οι επισκέπτες έβλεπαν ένα απόκομμα εφημερίδας και κάνοντας κλικ σε συγκεκριμένες λέξεις, ανακάλυπταν κρυφές σημειώσεις και αναφορές της αστυνομίας. Το διαφημιστικό υλικό περιλάμβανε ακόμα και την αποστολή τυχαίων φωτογραφιών Polaroid σε ανυποψίαστους παραλήπτες. Αυτές οι ευρηματικές τακτικές μάρκετινγκ έχτισαν έναν ισχυρό μύθο γύρω από την πλοκή πολύ πριν την ευρεία κυκλοφορία στις κινηματογραφικές αίθουσες.
Βασικός τόπος των γυρισμάτων ορίστηκε τελικά το Λος Άντζελες. Η παραγωγή σχεδίαζε αρχικά να στήσει τα σκηνικά της στο Μόντρεαλ του Καναδά. Η αλλαγή της τοποθεσίας κρίθηκε απαραίτητη για να αποδοθεί σωστά η σκοτεινή ατμόσφαιρα που απαιτούσε το κείμενο. Η ομάδα χρειάστηκε να αναζητήσει νέα τοποθεσία την τελευταία στιγμή, όταν μια εταιρεία τρένων τοποθέτησε δεκάδες βαγόνια μπροστά από το κτίριο της τελικής σκηνής. Η λύση βρέθηκε σε ένα παλιό διυλιστήριο πετρελαίου που ταίριαζε περίφημα με τη φθορά του κεντρικού ήρωα.
Κρυφά μηνύματα και λεπτομέρειες
Τεράστια απόδειξη της τελειομανίας του δημιουργού αποτελεί μια μικρή λεπτομέρεια με τον χαρακτήρα του Teddy. Ο Joe Pantoliano εκφώνησε τη φράση “you freak” σε μια σκηνή, βγάζοντας έναν τόνο που απείχε από το αρχικό όραμα. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης μπήκε στο στούντιο και ντούμπλαρε τα λόγια του συνεργάτη του για να πετύχει το ιδανικό αποτέλεσμα. Σε αυτόν τον ήρωα κρύβεται μια ακόμα έξυπνη πινελιά για τους σινεφίλ. Ο αριθμός τηλεφώνου του είναι ο 555-0134, ο οποίος ταυτίζεται με τον αριθμό της Marla Singer στην ταινία “Fight Club”. Αυτή η επιλογή ενώνει νοητά δύο σπουδαία έργα.
Ένα άλλο πολύ προσωπικό στοιχείο εντάχθηκε με φυσικό τρόπο στον σκοτεινό κόσμο του πρωταγωνιστή. Ο Leonard επισκέπτεται ένα συγκεκριμένο στούντιο για να χτυπήσει τα τατουάζ στο σώμα του και να διατηρήσει τις πληροφορίες. Το κατάστημα αυτό φέρει την ταμπέλα “Emma Thomas” στην είσοδο. Η συγκεκριμένη ονομασία αποτελεί άμεσο φόρο τιμής στη σύζυγο και μόνιμη παραγωγό των έργων του σκηνοθέτη. Μια τέτοια οργανική προσθήκη τιμά τον άνθρωπο που στηρίζει σταθερά κάθε νέο εγχείρημα. Τέτοιες κρυφές αναφορές δείχνουν το τεράστιο βάθος της κατασκευής αυτού του κινηματογραφικού σύμπαντος.
Βαθύτερα στην πλοκή κρύβεται ένας παραλληλισμός που αφορά την ίδια τη διαδικασία της δημιουργίας. Ο κεντρικός ήρωας λειτουργεί συχνά σαν ένας πραγματικός σκηνοθέτης. Συναντά μια ιερόδουλη στο δωμάτιο του ξενοδοχείου και της δίνει ακριβείς οδηγίες για το πώς να τοποθετήσει τα αντικείμενα της γυναίκας του. Η εμμονική καταγραφή της δικής του ιστορίας πάνω στο σώμα του παραπέμπει στον καλλιτέχνη που γράφει το δικό του σενάριο. Αυτή η ανάγκη για έλεγχο καθρεφτίζει τον τρόπο με τον οποίο στήνεται μια ταινία, ένα μοτίβο που επαναλήφθηκε και στο “Inception”.
Ο χώρος και η επιστήμη
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η ακρίβεια της πλοκής σε αυστηρά ιατρικό επίπεδο. Ειδικοί νευρολόγοι έχουν χαρακτηρίσει το έργο ως μια από τις πιο ρεαλιστικές απεικονίσεις της προτερόχρονης αμνησίας στη μεγάλη οθόνη. Η κατάσταση του ήρωα αντικατοπτρίζει πραγματικά περιστατικά ασθενών που υπέστησαν σοβαρή βλάβη στον ιππόκαμπο του εγκεφάλου. Η εξέταση του Sammy Jankis με τα ηλεκτροφόρα αντικείμενα βασίζεται σε αληθινά πειράματα της δεκαετίας του 1950. Η επιστημονική κοινότητα αγκάλιασε το φιλμ επειδή παρουσιάζει ξεκάθαρα τις καθημερινές δυσκολίες της πάθησης.
Πέρα από την επιστημονική εγκυρότητα, η αποδοχή από το κοινό ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Πολλά μεγάλα στούντιο αρνήθηκαν αρχικά να αναλάβουν τη διανομή, θεωρώντας τη δομή εξαιρετικά μπερδεμένη για τον μέσο θεατή. Μια ανεξάρτητη εταιρεία πήρε το ρίσκο της κυκλοφορίας και δικαιώθηκε πλήρως από τα έσοδα των ταμείων. Ο μύθος γύρω από το όνομα του έργου ενισχύθηκε μέσα από πρωτοποριακές καμπάνιες στο διαδίκτυο. Οι θεατές οργάνωναν διαδικτυακές ομάδες για να ενώσουν τα κομμάτια μιας ιστορίας γεμάτης ερωτηματικά.
Τέτοιες τολμηρές επιλογές διαμόρφωσαν ουσιαστικά το μέλλον του σύγχρονου κινηματογράφου. Η σαρωτική επιτυχία έδωσε ελευθερία κινήσεων για την εξερεύνηση ακόμα πιο περίπλοκων ιδεών στα επόμενα χρόνια. Η συγκεκριμένη δουλειά αποτέλεσε το τέλειο θεμέλιο για τις τεράστιες παραγωγές που ακολούθησαν. Ο χαρακτηρισμός της ταινίας ως πολιτιστικά σημαντικής επιβεβαίωσε την αξία μιας αφήγησης που έσπασε τους παραδοσιακούς κανόνες. Το 2017 η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου επέλεξε το έργο για διατήρηση στο Εθνικό Μητρώο Κινηματογράφου. Λίγες δημιουργίες της δεκαετίας του 2000 κατάφεραν να λάβουν αντίστοιχη αναγνώριση.
Ένα διαχρονικό αποτύπωμα
Κεντρικός πυρήνας αυτού του αριστουργήματος παραμένει η ενασχόληση με την απώλεια και την αυτοαπάτη. Ο ήρωας επιλέγει συνειδητά να κατασκευάζει την πραγματικότητά του για να δώσει σκοπό στην κενή καθημερινότητά του. Οι σκόρπιες σημειώσεις και τα τατουάζ στο σώμα του λειτουργούν ως εργαλεία μιας επιλεκτικής μνήμης. Το ταξίδι του θυμίζει τον αρχαίο μύθο του Σίσυφου, με τον βράχο της εκδίκησης να κυλάει πίσω στην αρχή. Η αλήθεια μετατρέπεται σε κάτι εντελώς υποκειμενικό, αφήνοντας τον θεατή να αποφασίσει.
Μέσα από αυτή την οπτική κατανοούμε την τεράστια εξέλιξη του ανθρώπου πίσω από την κάμερα. Το σινεμά αντιμετωπίζεται εδώ ως ένας μαγικός μηχανισμός που ξεγελάει το μυαλό και παίζει με τις αισθήσεις. «Κρατάμε το κοινό σε αυτή την ερμηνευτική λειτουργία, ώστε να προσπαθεί να αναλύσει τι θέλει να πιστέψει», είχε δηλώσει ο δημιουργός. Μια κλασική υπόθεση εκδίκησης μετατράπηκε στο κορυφαίο ψυχολογικό θρίλερ της εποχής μας. Το αίσθημα της έντονης σύγχυσης που βιώνουμε κατά τη διάρκεια της προβολής παραμένει το σπουδαιότερο καλλιτεχνικό επίτευγμα αυτής της προσπάθειας.
Artist: Sober On Tuxedos
Album: Good Intentions
Label: Heaven Music
Release Date: 11/12/2020
Genre: Nu Metal, Metalcore
Movie: Memento
Duration: 113′
Year: 2000
Genre(s): Mystery, Thriller
Director: Christopher Nolan
Guy Pearce, Carrie-Anne Moss, Joe Pantoliano
