Οι άνθρωποι με αυξημένη νοημοσύνη συχνά περιγράφονται ως περίεργοι, με τάση να αναζητούν μοτίβα και βαθιά αφοσιωμένοι στον κόσμο που τους περιβάλλει. Όσον αφορά τη μουσική, αυτή η λογική δε διαφέρει ιδιαίτερα, καθώς σπάνια περιορίζεται στην παθητική ακρόαση. Έτσι, για πολλούς, οι συναυλίες λειτουργούν ως περιβάλλοντα αυξημένης γνωστικής διέγερσης. Ενώ η συναισθηματική και συλλογική δύναμη της ζωντανής μουσικής έχει τεκμηριωθεί ευρέως, υπάρχει ένας άλλος λόγος για τον οποίο οι διανοητικά περίεργοι άνθρωποι έλκονται από τις συναυλίες: προσφέρουν ένα πολύπλοκο νοητικό τοπίο που ανταμείβει την προσοχή, την ερμηνεία και την επεξεργασία σε πραγματικό χρόνο.
Η μουσική, ειδικά όταν παίζεται ζωντανά, είναι ένα σύστημα που εξελίσσεται. Σε αντίθεση με τα ηχογραφημένα κομμάτια, τα οποία επιτρέπουν την επανάληψη και την εξοικείωση, οι συναυλίες λειτουργούν σε ενεστώτα χρόνο. Οι αλλαγές στο τέμπο, οι λεπτές διακυμάνσεις στη δυναμική, οι ατέλειες και οι αυθόρμητες αλληλεπιδράσεις μεταξύ των μουσικών αναδιαμορφώνουν συνεχώς τη δομή αυτού που ακούμε. Για τους ακροατές που έχουν κλίση προς την αναλυτική σκέψη, αυτή η απρόβλεπτη φύση γίνεται πηγή έμπνευσης. Ο εγκέφαλος προσπαθεί να προβλέψει τον ήχο, να αναγνωρίσει μοτίβα, να προσαρμόσει τις προσδοκίες και να ανταποκριθεί στις αποκλίσεις.
Η έρευνα στην ψυχολογία της μουσικής υποστηρίζει αυτή τη διάκριση. Μελέτες που δημοσιεύθηκαν στο Psychology of Music έχουν δείξει ότι τα άτομα με υψηλότερη γνωστική ικανότητα τείνουν να προτιμούν μουσική με μεγαλύτερη δομική πολυπλοκότητα, αμφισημία και οργανολογικό βάθος. Σύμφωνα με μια μελέτη που διεξήχθη από ερευνητές του Πανεπιστημίου της Βιέννης, οι υψηλότερες βαθμολογίες νοημοσύνης συσχετίζονταν θετικά με την προτίμηση για μουσική με όργανα και χωρίς στίχους, μορφές που απαιτούν ενεργή γνωστική εμπλοκή και όχι συναισθηματική αμεσότητα. Αυτή η προτίμηση ευθυγραμμίζεται φυσικά με το περιβάλλον των ζωντανών συναυλιών, όπου η πολυπλοκότητα δεν είναι σταθερή, αλλά εξελίσσεται συνεχώς.
Υπάρχει επίσης η έννοια της ενεργητικής ακρόασης, η οποία διαδραματίζει κεντρικό ρόλο εδώ. Το κοινό συχνά ασχολείται με τη μουσική ως ένα πολυεπίπεδο φαινόμενο και όχι ως ήχο φόντου. Μπορεί να επικεντρωθεί στη ρυθμική αλληλεπίδραση, την αρμονική ένταση, ή τον τρόπο με τον οποίο οι ερμηνευτές ανταποκρίνονται ο ένας στον άλλο σε πραγματικό χρόνο. Η ζωντανή ερμηνεία ενισχύει αυτά τα στοιχεία. Μια χαμένη ένδειξη, ένα αυτοσχέδιο απόσπασμα ή μια στιγμή σιωπής έχουν σημασία ακριβώς επειδή υπάρχουν μόνο μία φορά. Αυτή η εφήμερη φύση αυξάνει την απαίτηση προσοχής και ανταμείβει την εστιασμένη αντίληψη.
Ένας άλλος βασικός παράγοντας είναι η καινοτομία. Η γνωστική ψυχολογία έχει από καιρό συνδέσει τη νοημοσύνη με μια υψηλότερη ανοχή σε άγνωστα ή προκλητικά ερεθίσματα. Οι συναυλίες, ιδιαίτερα εκείνες που δεν ακολουθούν τα mainstream μοτίβα, ευδοκιμούν χάρη στην ποικιλία και την αβεβαιότητα. Νέο υλικό, αλλαγμένες ενορχηστρώσεις, απροσδόκητες setlists ή πειραματικές προσεγγίσεις δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου η περιέργεια διεγείρεται συνεχώς. Για τους ακροατές που αναζητούν πνευματική ενασχόληση αντί για άνεση, οι συναυλίες προσφέρουν μια δυναμική εναλλακτική λύση στις προβλέψιμες ακουστικές συνήθειες.
Αυτή η γνωστική έλξη δεν υπάρχει ξεχωριστά από τις συναισθηματικές και κοινωνικές διαστάσεις της ζωντανής μουσικής που έχουν ήδη εξερευνηθεί αλλού. Αντίθετα, λειτουργεί παράλληλα με αυτές. Εκεί όπου το συναίσθημα δημιουργεί ένταση, η γνώση δημιουργεί βάθος. Μαζί, σχηματίζουν μια εμπειρία που αντηχεί έντονα σε άτομα που εκτιμούν τόσο το συναίσθημα όσο και την κατανόηση. Με αυτή την έννοια, οι συναυλίες γίνονται χώροι όπου το συναίσθημα επεξεργάζεται μέσω της σκέψης και η σκέψη οξύνεται από την αισθητηριακή εμπειρία.
Για πολλούς, η απόλαυση δεν περιορίζεται στην ευχαρίστηση ή τον ενθουσιασμό. Περιλαμβάνει συγκέντρωση, στοχασμό και την ικανοποίηση που προσφέρει η παρακολούθηση ενός πολύπλοκου γεγονότος καθώς εξελίσσεται. Μια συναυλία μπορεί να είναι ικανοποιητική με τον ίδιο τρόπο που είναι ικανοποιητικό ένα απαιτητικό βιβλίο ή μια περίπλοκη κινηματογραφική αφήγηση: απαιτεί κάτι από τον ακροατή. Η προσοχή δεν είναι προαιρετική, είναι το σημείο εισόδου.
Από αυτή την οπτική γωνία, η έλξη των συναυλιών για κάποιους ανθρώπους έχει λιγότερο να κάνει με την απόδραση και περισσότερο με την ενασχόληση. Η ζωντανή μουσική γίνεται ένα περιβάλλον όπου δοκιμάζεται η αντίληψη, εμφανίζονται και διαλύονται μοτίβα και κατασκευάζεται το νόημα σε πραγματικό χρόνο. Σε μια εποχή που κυριαρχεί η επανάληψη και η απόσπαση της προσοχής, οι συναυλίες προσφέρουν μια σπάνια ευκαιρία για παρατεταμένη συγκέντρωση. Αυτό μπορεί να εξηγήσει γιατί, για πολλούς περίεργους νους, το να στέκονται μπροστά από μια σκηνή μοιάζει λιγότερο με μια βραδινή έξοδο και περισσότερο με την είσοδο σε ένα ζωντανό σύστημα που τους προσκαλεί να σκεφτούν, να ακούσουν και να παραμείνουν πλήρως παρόντες.