Το 1999 ήταν μια ιδιαίτερη χρονιά για το σινεμά του φανταστικού. Ενώ όλοι περίμεναν το τέλος του κόσμου και οι οθόνες γέμιζαν με εκρήξεις και θορυβώδεις δαίμονες, ο Roman Polanski αποφάσισε να επιστρέψει στο είδος που ο ίδιος καθόρισε με το “Μωρό της Ρόζμαρι”. Η “Ένατη Πύλη” (The Ninth Gate) ήρθε για να παρασύρει τον θεατή σε ένα βραδύκαυστο, εγκεφαλικό ταξίδι στις πιο σκοτεινές γωνιές της Ευρώπης και της ανθρώπινης απληστίας. Mια ταινία που μιλάει για βιβλία, για τη δύναμη της γνώσης και για το πώς ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες, κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Η γοητεία του απαγορευμένου βιβλίου
Ο Roman Polanski επέλεξε να βασιστεί στο μυθιστόρημα “Η Λέσχη Δουμάς” του Arturo Pérez-Reverte, αλλά έκανε κάτι ιδιοφυές. Αφαίρεσε τις δευτερεύουσες πλοκές που αφορούσαν τον Αλέξανδρο Δουμά και επικεντρώθηκε αποκλειστικά στο κυνήγι ενός απαγορευμένου τόμου. Η παραγωγή της ταινίας είχε τις δικές της προκλήσεις. Επειδή ο σκηνοθέτης δεν μπορούσε να πατήσει το πόδι του στις ΗΠΑ λόγω των γνωστών νομικών του εκκρεμοτήτων, οι σκηνές που διαδραματίζονται στη Νέα Υόρκη γυρίστηκαν στην πραγματικότητα στο Παρίσι.
Με τη χρήση ειδικών εφέ και σκηνικών, ο Polanski κατάφερε να δημιουργήσει μια πειστική αίσθηση του Μανχάταν, αποδεικνύοντας ότι η τεχνική του κατάρτιση παραμένει αλώβητη από τον χρόνο. Το κτίριο που βλέπουμε στην αρχή ως γραφείο του Balkan είναι στην πραγματικότητα ένα οπτικό τρικ με φωτογραφικό υλικό από τη Νέα Υόρκη, τοποθετημένο πάνω σε γαλλικά στούντιο.
Dean Corso: Ο κυνικός ντετέκτιβ των χειρογράφων
Η ιστορία ξεκινά με τον Dean Corso, τον οποίο υποδύεται ο Johnny Depp με μια σπάνια, υπόγεια γοητεία. Ο Corso δεν είναι ο τυπικός ήρωας. Είναι ένας «ντετέκτιβ βιβλίων», ένας κυνικός μισθοφόρος που δεν διστάζει να εξαπατήσει ηλικιωμένους κληρονόμους για να αγοράσει σπάνιες εκδόσεις σε τιμή ευκαιρίας. Στην αρχή της ταινίας τον βλέπουμε να αγοράζει μια σπάνια έκδοση του “Δον Κιχώτη” του Ibarra από το 1780, την οποία οι ειδικοί θεωρούν την πιο όμορφη έκδοση που τυπώθηκε ποτέ.
Ενώ ο ίδιος την κοστολογεί για ψίχουλα μπροστά στους ανίδεους ιδιοκτήτες (προσφέροντας 4.200 δολάρια για κάτι που αξίζει τουλάχιστον 30.000), εμείς καταλαβαίνουμε αμέσως την ηθική του ελαστικότητα. Ο Corso καπνίζει ασταμάτητα, συνολικά 11 τσιγάρα σε όλη την ταινία, και κουβαλάει μια στρατιωτική τσάντα Musette MLE 35 του γαλλικού στρατού του 1935, γεμάτη με τα εργαλεία της δουλειάς του.
Η πλοκή πυροδοτείται όταν ο Boris Balkan, ένας βαθύπλουτος συλλέκτης βιβλίων για τον αποκρυφισμό, προσλαμβάνει τον Corso. Ο Balkan, τον οποίο υποδύεται ο επιβλητικός Frank Langella, έχει στην κατοχή του ένα αντίτυπο του “De Umbrarum Regni Novem Portis” (Η Ένατη Πύλη του Βασιλείου των Σκιών). Πρόκειται για ένα βιβλίο που τυπώθηκε το 1666 από τον Aristide Torchia, ο οποίος κάηκε στην πυρά από την Ιερά Εξέταση το 1667.
Ο θρύλος λέει ότι ο Torchia αντέγραψε τις εικονογραφήσεις από ένα χειρόγραφο του ίδιου του Σατανά. Ο Balkan πιστεύει ότι μόνο ένα από τα τρία σωζόμενα αντίτυπα είναι το αυθεντικό και στέλνει τον Corso στην Ευρώπη για να τα συγκρίνει.
Το ταξίδι στην Ευρώπη και οι σκιές του νουάρ
Από εκείνη τη στιγμή, η ταινία μετατρέπεται σε ένα νεο-νουάρ οδοιπορικό. Ο Johnny Depp δίνει μια εξαιρετική, συγκρατημένη ερμηνεία, θυμίζοντας κάτι από τον Philip Marlowe του Bogart στο “The Big Sleep”. Καθώς ταξιδεύει από την Πορτογαλία στη Γαλλία και την Ισπανία, ο Corso συνειδητοποιεί ότι δεν είναι μόνος.
Μια μυστηριώδης κοπέλα με πράσινα μάτια, την οποία υποδύεται η Emmanuelle Seigner, εμφανίζεται συνεχώς στο δρόμο του, προστατεύοντάς τον με τρόπους που αγγίζουν το υπερφυσικό. Η κοπέλα αυτή διαβάζει το βιβλίο “Πώς να αποκτάτε φίλους και να επηρεάζετε τους ανθρώπους”, το οποίο παραδόξως ήταν το αγαπημένο βιβλίο του Charles Manson, του ανθρώπου που ευθύνεται για τον θάνατο της πρώτης συζύγου του Polanski, Sharon Tate. Αυτή η ανατριχιαστική λεπτομέρεια δείχνει το μαύρο χιούμορ του σκηνοθέτη.
Ο Polanski και ο διευθυντής φωτογραφίας Darius Khondji χρησιμοποιούν μια παλέτα από γήινα χρώματα, σκουριασμένα πορτοκαλί και βαθιά καφέ, δημιουργώντας μια αίσθηση παλαιού κόσμου που καταπίνει το παρόν. Η μουσική του Wojciech Kilar, με τα οπερατικά και σκοτεινά θέματα, δίνει τον ρυθμό σε ένα μυστήριο που ξεδιπλώνεται σαν τις σελίδες ενός παλιού βιβλίου.
Ο σκηνοθέτης αποφεύγει τα φτηνά εφέ της εποχής του. Ο διάβολος εδώ δεν είναι ένα τέρας με κέρατα, αλλά μια δύναμη που λειτουργεί μέσα από την ανθρώπινη φύση, την τρέλα και την εμμονή. Σε μια σκηνή στην Ισπανία, ο Corso επισκέπτεται τα δίδυμα αδέρφια Ceniza, τους παλιούς βιβλιοδέτες. Και τους δύο ρόλους τους υποδύεται ο ίδιος ηθοποιός, ο Jose Lopez Rodero, ενώ ο Polanski δάνεισε τη φωνή του σε έναν από τους δύο. Όταν ο Corso ρωτάει τι σημαίνει το LCF, ακούγεται ο ήχος μιας μύγας, μια αναφορά στον Βεελζεβούλ, τον “Άρχοντα των Μυγών”.
Οι εννέα γκραβούρες και το κλειδί του σκότους
Το πιο συναρπαστικό στοιχείο της ταινίας είναι οι εννέα γκραβούρες που περιέχει το βιβλίο. Ο Corso ανακαλύπτει ότι οι διαφορές στα τρία αντίτυπα (του Balkan, του Fargas και της Baroness Kessler) είναι ουσιαστικές. Σε κάθε βιβλίο, μόνο τρεις από τις εννέα γκραβούρες φέρουν την υπογραφή LCF αντί για AT, πράγμα που σημαίνει ότι ο συλλέκτης χρειάζεται και τα τρία αντίτυπα για να συμπληρώσει την πλήρη σειρά των εννέα «αυθεντικών» εικόνων.
Ας δούμε τι απεικονίζουν αυτές οι πύλες:
1. Ο Ιππότης και η Σιωπή: Ένας ιππότης που ιππεύει προς ένα κάστρο, κάνοντας το σήμα της σιωπής. Στην έκδοση LCF, το κάστρο έχει τέσσερις πύργους αντί για τρεις.
2. Ο Ερημίτης και η Γνώση: Ένας ερημίτης που κρατά δύο κλειδιά μπροστά από μια κλειστή πύλη. Στην αυθεντική εκδοχή, το κλειδί στο δεξί του χέρι είναι αυτό που ταιριάζει στην κλειδαριά.
3. Η Γέφυρα και η Επιλογή: Ένας ταξιδιώτης που διασχίζει μια γέφυρα. Στην έκδοση του διαβόλου, ο ταξιδιώτης κρατά ένα ραβδί που καταλήγει σε σχήμα διχάλας.
4. Ο Λαβύρινθος και η Μοίρα: Ένας άνδρας που κοιτάζει έναν λαβύρινθο. Στην υπογραφή LCF, η έξοδος του λαβύρινθου οδηγεί σε ένα διαφορετικό σημείο, υπονοώντας ότι η μοίρα μπορεί να αλλάξει.
5. Ο Έμπορος και ο Θάνατος: Ένας έμπορος που μετράει τα κέρδη του, ενώ ο θάνατος παραμονεύει από πάνω του. Στην αυθεντική εικόνα, ο θάνατος κρατά μια κλεψύδρα που έχει αδειάσει τελείως.
6. Ο Κρεμασμένος και η Θυσία: Ένας άνδρας που κρέμεται ανάποδα από το ένα πόδι, μια εικόνα που θυμίζει έντονα την κάρτα Ταρώ. Ο Bernie, ο φίλος του Corso, βρίσκεται δολοφονημένος σε αυτή ακριβώς τη στάση στο βιβλιοπωλείο του.
7. Το Σκάκι και η Στρατηγική: Ένας βασιλιάς και ένας ζητιάνος παίζουν σκάκι. Στην έκδοση LCF, η σκακιέρα είναι ολόλευκη, δείχνοντας ότι οι κανόνες του παιχνιδιού έχουν καταργηθεί.
8. Το Κάστρο και ο Τροχός: Ένας άνδρας που γονατίζει μπροστά από ένα κάστρο που φλέγεται. Στην αυθεντική εκδοχή, ο άνδρας φοράει ένα στέμμα που στην άλλη εικόνα λείπει.
9. Η Γυναίκα και ο Δράκος: Η τελευταία γκραβούρα απεικονίζει μια γυμνή γυναίκα που ιππεύει έναν επτακέφαλο δράκο. Στην αυθεντική εκδοχή (που ο Corso βρίσκει στο τέλος), το πρόσωπο της γυναίκας μοιάζει εκπληκτικά με την “Κοπέλα” που τον ακολουθεί σε όλη την ταινία.
Η ανατροπή του σατανισμού και η τελική αποκάλυψη
Η επιχειρηματολογία υπέρ της ταινίας ενισχύεται από το πώς ο Polanski αποδομεί το θέμα του σατανισμού. Ενώ ταινίες όπως το “End of Days” παρουσίαζαν τη μάχη με το κακό ως μια πολεμική σύγκρουση, η “Ένατη Πύλη” την παρουσιάζει ως μια πνευματική και διανοητική αναζήτηση. Η Liana Telfer, η μοιραία χήρα που υποδύεται η Lena Olin, εκπροσωπεί τον γραφικό, τελετουργικό σατανισμό των πλουσίων.
Η σκηνή όπου ο Balkan διακόπτει την τελετή τους φωνάζοντας «Μπου!» στους τρομαγμένους παρευρισκόμενους είναι μια ξεκάθαρη δήλωση του Polanski. Ο πραγματικός κίνδυνος δεν κρύβεται σε κουκούλες και ψαλμωδίες, αλλά σε εκείνους που έχουν την πραγματική θέληση να περάσουν την πύλη.
Ο Johnny Depp είναι ο απόλυτος οδηγός μας σε αυτόν τον κόσμο. Για να δουλέψει με τον Polanski, δέχτηκε να μειώσει την αμοιβή του, η οποία τότε έφτανε τα 10 εκατομμύρια δολάρια. Ο χαρακτήρας του παραμένει ατάραχος μπροστά στα πτώματα που συσσωρεύονται γύρω του. Ο Corso δεν αλλάζει ηθικά, αλλά μεταμορφώνεται σε έναν πιστό του απόκρυφου, όχι από θρησκευτική πίστη, αλλά από καθαρή περιέργεια.
Η ταινία είναι γεμάτη με μικρά κλειδιά. Ο κωδικός για τη βιβλιοθήκη του Balkan είναι το 666. Το ταξί που μεταφέρει τον Corso στο αεροδρόμιο έχει τον αριθμό 1667, το έτος που ο Torchia κάηκε στην πυρά. Ακόμα και το κάστρο Puivert στη Γαλλία, που αποτελεί το σκηνικό του φινάλε, εμφανίζεται στην αρχή της ταινίας σε έναν πίνακα στο γραφείο του Balkan.
Το τέλος της ταινίας έχει συζητηθεί πολύ. Πολλοί το θεώρησαν απότομο, αλλά στην πραγματικότητα είναι μια νίκη του κυνισμού. Ο Corso, ο άνθρωπος που δεν πίστευε σε τίποτα, καταφέρνει να βρει το κομμάτι που λείπει και να περάσει την πύλη. Το εκτυφλωτικό λευκό φως στο φινάλε δεν είναι μια καταστροφή, αλλά μια αποκάλυψη.
Η “Ένατη Πύλη” μας διδάσκει ότι η γνώση έχει τίμημα και ότι ο αληθινός διάβολος δεν θέλει την ψυχή σου, θέλει την προσοχή σου στις λεπτομέρειες. Είναι μια ταινία για ανθρώπους που αγαπούν τα βιβλία, τη σιωπή των παλιών βιβλιοθηκών και το μυστήριο που κρύβεται πίσω από μια κλειστή πόρτα. Ο Johnny Depp και ο Roman Polanski δημιούργησαν ένα κομψό, ειρωνικό και απόλυτα ατμοσφαιρικό έργο που γίνεται όλο και πιο πολύτιμο με το πέρασμα του χρόνου.